ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΣΤΑΔΙΟ ΤΗΣ ΕΠΙΔΑΥΡΟΥ 

ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΣΣΗΝΗ

Μια παράσταση το χάραμα 

και μια έκθεση το δείλι

1.

Στεφανία Γουλιώτη:

Ευμενίδες του Αισχύλου 

στο Αρχαίο Στάδιο Επιδαύρου

Αρχαίο Στάδιο Επιδαύρου

Λίγο πριν το χάραμα, το Σάββατο 16 Ιουλίου 2018 ξεκινήσαμε από την Παλαιά Επίδαυρο προς το Αρχαίο Στάδιο Επιδαύρου για να παρακολουθήσουμε τις Ευμενίδες το τρίτο μέρος της Ορέστειας, της τριλογίας του Αισχύλου, σε σκηνοθεσία και ερμηνεία από τη Στεφανία Γουλιώτη, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου.

Θέατρο Νο, Σάββατο 25 Ιουλίου 2015 χαράματα , Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου

Τρία χρόνια πριν, το ξημέρωμα του Σαββάτου 25 Ιουλίου 2015 ανεβήκαμε και πάλι στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, με αφορμή την παράσταση "Νέκυια" όπου «παραμείναμε αναπάντεχα σιωπηλοί, με ένα αίσθημα ταπεινότητας και συγκίνησης μπροστά στην μοναδική τελετουργία» της «επίκλησης προς τον ήλιο», που έλαβε χώρα το χάραμα, στο σκηνικό της Εύας Μανιδάκη, από το Θέατρο Νο της Ιαπωνίας υπό την δραματική επεξεργασία του Rokuro Genso Umawaka σε συνεργασία με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό.   (βλ. σχετική ανάρτηση εδώ)

Το αναστηλωμένο πρόπυλο

του Τελετουργικού Εστιατορίου

στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου

Γοητευμένοι από αυτή την εμπειρία σπεύσαμε και φέτος το χάραμα στην Αρχαία Επίδαυρο, απολαύσαμε τον προσφερόμενο ελληνικό καφέ και κρουασάν, ενώ κάποιοι εκλιπαρούσαν για εισιτήρια και οδηγηθήκαμε ήρεμα στην αφετηρία του Σταδίου.

Ακολουθώντας την διαδρομή των αθλητών καταλήξαμε στις κερκίδες μπροστά στο λιτό και απέριττο σκηνικό της Εύας Μανιδάκη χαραγμένο στο επίπεδο των αθλητών, πάνω στον άξονα (με κόκκινο χρώμα στο σχέδιο) του περάσματος ανάμεσα στις βόρειες κερκίδες.

Ένα ημιδιαφανές πέτασμα, (με κίτρινο χρώμα στο σχέδιο) αναρτημένο από την κυλιόμενη γερανογέφυρα του Μ. Κορρέ, μια κυκλική διάταξη λίθων (με μπλε χρώμα στο σχέδιο)  και δύο βάσεις όπου εντάχθηκαν τα ηχεία αποτελούν τα βασικά στοιχεία του σκηνικού βασισμένο στις σταθερές αρχές της δουλειάς της.

Η Στεφανία Γουλιώτη που σκηνοθετεί και ερμηνεύει την παράσταση, στην έναρξη κινήθηκε με την χάρη ζαρκαδιού στα πρανή του Σταδίου.

Και με ηρεμία καταλήγει στο κέντρο του κύκλου, μέσω των διαδρομών του αγωνιστικού χώρου κρατώντας πάπυρο που τοποθετεί στο έδαφος.

Με αφορμή τον μύθο των Ευμενίδων στις 6:00 το πρωί, στο αρχαίο στάδιο, τη στιγμή που το τοπίο βρίσκεται στην αγνότερη στιγμή του, η Γουλιώτη στέκει μπροστά μας και αρθρώνει την ιστορία, ή αλλιώς μια προσευχή και μας μεταφέρει μέσα στην κινούμενη, σκοτεινή ενέργειά της.

Ο Δημήτρης Καμαρωτός

Μαζί με τον μουσικό Δημήτρη Καμαρωτό «συμπράττουν στο δύσκολο εγχείρημα της αφήγησης ολόκληρου του τρίτου μέρος της αισχύλειας τριλογίας, με όλα τα πρόσωπα να ηχούν μέσα από ένα σώμα και ένα όργανο. Ο λόγος, ο ήχος, η ώρα και το τοπίο συμπράττουν σε μία εμπειρία μεταμόρφωσης.» 

Η Γουλιώτη με μια απλότητα στην εκφορά του λόγου χωρίς δραματικές κορώνες μετουσιώνει στον θεατή ακέραια την μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη και εναλλάσσει τις ενότητες του κειμένου, με ενδιάμεσες ιδιότυπες ανάσες που παραπέμπουν στο ομότιτλο εικαστικό έργο του Νίκου Ναυρίδη.

Καθηλώνει το κοινό και προς το τέλος συντελείται μια απρόσμενη συγκυρία που συνάδει με την κορύφωση του κειμένου: 

Δέσμη από τις πρώτες ακτίνες του ανατέλλοντος ηλίου προσπίπτουν αίφνης πλάγια, ακριβώς στην φιγούρα της Γουλιώτη που ίσταται στο κεντρικό άξονα του σκηνικού, σαν και αυτό είχε σκηνοθετηθεί- είχε  σχεδιαστεί από τον φωτιστή της παράστασης. Η Γουλιώτη απογειώθηκε, μέσα στο τοπίο που έλαμψε σταδιακά με το φως της ανατολής και με τους σπάνιους  μουσικούς φθόγγους του Δημήτρη Καμαρωτού.

Στο φινάλε που ακολούθησε, η Γουλιώτη απομακρύνθηκε και πάλι από το κέντρο της σκηνής  δρασκελίζοντας με χάρη τα πρανή του Σταδίου.

Ώσπου στάθηκε απόμακρα ανάμεσα στα αμέτρητα λευκά αγριολούλουδα και υποκλίθηκε με σεβασμό στο κοινό.

Δείτε μερικές εικόνες από το υπέροχο αυτό φινάλε με την γνωστή αιθέρια κίνηση της Γουλιώτη μέχρι να κατέβει και πάλι στο επίπεδο των αθλητών.

Με το τέλος της παράστασης και την απομάκρυνση του κοινού ο ήλιος είχε ήδη ανατείλει και αποκάλυψε τα μυστικά της παράστασης. Η ευρηματική κυκλική διάταξη λίθων του σκηνικού της Ευας Μανιδάκη που παραπέμπει στα έργα του Richard Long,

Richard Long, Gobi Desert Circle, 1996

έχει σαν αφετηρία τμήμα ενυπάρχουσας λίθινης διάταξης  πλευρικά του στίβου του σταδίου. 

Η επιλογή αυτής της επιρροής προκάλεσε συγκίνηση παραπέμποντας στην land d΄art,  σε συνδυασμό με το αναρτημένο ημιδιάφανο πέτασμα, βασικό στοιχείο σύνθεσης των σκηνικών της Μανιδάκη, που σε όλη την διάρκεια της παράστασης επάλλετο με τον ελαφρύ πρωινό άνεμο. 

Για την ανάρτηση του πετάσματος μετακινήθηκε η γερανογέφυρα του Μανώλη Κορέ που τοποθετήθηκε για την τοποθέτηση των κερκίδων, στην θέση του περάσματος ακρίβώς πάνω στον κεντρικό άξονα της σύνθεσης ο οποίος έτσι ορίστηκε με τον καλύτερο τρόπο. 

Το σκηνικό είχε διευρυνθεί και σε άλλες περιοχές του Σταδίου τόσο στον αγωνιστικό χώρο όσο και στα πρανή, με μικρές και διακριτικές επεμβάσεις. 

Για άλλη μια φορά η Εύα Μανιδάκη μας συγκίνησε με την ευαισθησία της, την σεμνότητά της και την αφαιρετική της ματιά, ορίζοντας έναν λιτό σκηνικό χώρο μακριά από τις σκηνογραφικές φανφάρες και υπερβολές του παρελθόντος

Δικαίως η Εύα Μανιδάκη εισπράττει και αυτή την φορά
την αγάπη και τις αγκαλιές των φίλων...

Στην προετοιμασία της παράστασης συμμετείχαν επίσης: 

Καλλιτεχνική συνεργασία: Σύλβια Λιούλιου – Γιώργος Κριθάρας

Κοστούμια: Άγγελος Μέντης

Τεχνική Αλεξάντερ: Βίκυ Παναγιωτάκη

Βοηθός Σκηνογράφου: Ευγενία Μακρόγλου.

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

2.

ΜΕΣΣΑΝΑ

Ζογγολόπουλος – Χουλιαράς: 

Μια Γλυπτική για τον Δημόσιο Χώρο 

στην Αρχαία Μεσσήνη

Γιώργος Ζογγολόπουλος


Γιώργος Χουλιαράς

Μετά την πρωινή ανεπανάληπτη εμπειρία στο αρχαίο Στάδιο της Επιδαύρου ξεκινήσαμε αργά το μεσημέρι από την Παλαιά Επίδαυρο για την Αρχαία Μεσσήνη, γνωρίζοντας την εδώ και χρόνια βαθύτατη επιθυμία του Πέτρου Θέμελη να αναδείξει τον αρχαιολογικό χώρο μέσα από εικαστικές παρεμβάσεις.

Είχα την αίσθηση ότι αυτή την φορά τα έργα του Γιώργου Ζογγολόπουλου και του φίλου και συνεργάτη παλαιόθεν Γιώργου Χουλιαρά θα συνομιλούσαν με τον καλύτερο τρόπο με τον αρχαιολογικό χώρο και εκτιμώ ότι επιβεβαιώθηκα.

Ιρις Κριτικού

Η ιδέα της επιμελήτριας της έκθεσης Ίριδας Κρητικού ήταν εξαιρετική, και υλοποιήθηκε με ελάχιστα χρήματα και με την συμβολή φίλων.

Κάτοψη της Αρχαίας Μεσσήνης με τις θέσεις των έργων

Τα έργα κατανέμονται σε τρεις ενότητες. Στην Βόρεια Στοά Αγοράς εντάχθηκαν 7 έργα του Γιώργου Ζογγολόπουλου, στο Ασκληπιείο 6 έργα του Γιώργου Χουλιαρά, και έργα και των δύο τοποθετήθηκαν στην Δυτική Αγορά και στην Παλαίστρα που είναι δύσκολα προσπελάσιμη λόγω της μεγάλης απόστασης από την είσοδο του αρχαιολογικού χώρου. 

Βόρεια Στοά Αγοράς, 

Γιώργου Ζογγολόπουλου, Χέρι

Η έκθεση που θα διαρκέσει μέχρι .... έχει πάρει μεγάλη δημοσιότητα. Έχουν γραφτεί πολλά και από την πλευρά μου δεν θα προχωρήσω σε περιγραφές και αναλύσεις. Απλά παραθέσω στην συνέχεια φωτογραφικό υλικό και το κείμενο της ομιλίας του Πέτρου Θέμελη την βραδιά των εγκαινίων στο θέατρο που συμπυκνώνει το ουσία του εγχειρήματος. 

Πέτρος Θέμελης

Η εικαστική αυτή παρέμβαση, η συνύπαρξη μνημειακού συνόλου μαζί με έργα σύγχρονης τέχνης είναι ένα στοιχείο προόδου, κοινωνικής προόδου. Η παρέμβαση αυτή είναι αποδεκτή από το σύνολο, όπως είδαμε από τις αντιδράσεις του κοινού στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, στα έντυπα, στις δηλώσεις, στα τηλέφωνα, στα γράμματα φιλίας και θαυμασμού, όπου επικροτείται η προσπάθεια.

Βόρεια Στοά Αγοράς,
Γιώργου Ζογγολόπουλου, Ποιητής


Βόρεια Στοά Αγοράς,
Γιώργου Ζογγολόπουλου, Διάλογος

Η Αρχαία Μεσσήνη είναι και αυτή ένα έργο εικαστικό κατά τη δική μου αντίληψη. Είναι ένα έργο γλυπτικής που στήνεται στο χώρο. Είναι μία αρχιτεκτονική με στοιχείο αφαίρεσης, πολύ έντονο και απαιτεί τη δημιουργική φαντασία του κοινού την παρέμβαση και τη συμμετοχή για να γίνει κατανοητό αυτό το μνημείο.

Βόρεια Στοά Αγοράς,
Γιώργου Ζογγολόπουλου, Μυκήνες


Βόρεια Στοά Αγοράς,
Γιώργου Ζογγολόπουλου, Ίχνη


Βόρεια Στοά Αγοράς,
Γιώργου Ζογγολόπουλου, Χωρίς τίτλο 

Η Μεσσήνη είναι ένα έργο αφαιρετικό, σύγχρονο. Οι κίονες, οι στέγες λείπουν. Μέσα στο χώρο δημιουργεί μία παρέμβαση εικαστική, αυτή καθαυτή και μόνο ως ένα μνημειακό σύνολο, πόσο μάλλον όταν πλαισιώνεται από έργα τέχνης τα οποία ανήκουν σε μεγάλους καλλιτέχνες όπως ο Ζογγολόπουλος και ο Χουλιάρας που είναι μεγάλα ονόματα σήμερα, που επικοινωνούν μεταξύ τους. Αυτοί οι δύο γλύπτες με τα έργα τους δημιούργησαν μία οικογένεια και μία ατμόσφαιρα και φυσικά συνομιλούν και με το αρχαίο μνημείο. 

Δυτική Αγορά,
Γιώργου Ζογγολόπουλου, Γλυπτό ΔΕΘ


Δυτική Αγορά,
Γιώργου Ζογγολόπουλου, Διάλογος 


Δυτική Αγορά, Γιώργος Χουλιαράς, Φιγούρα

Η Μεσσήνη είναι ένα αρχαίο μνημείο κοινωνικοποιημένο. Δεν χρειάζεται να κοινωνικοποιηθεί. Αγαπάει το κοινό το αγκαλιάζει, θέλει παρουσία ανθρώπων και έργων τέχνης, να τα αγκαλιάσει και να συνομιλήσει μαζί τους. Γιατί είναι ένας μνημειακός χώρος ένα μνημειακό σύνολο που ήταν εθισμένο στην τέχνη. 

Δυτική Αγορά, 

Γιώργος Χουλιαράς, Κάθετη Σύνθεση

Εκατό σαράντα χάλκινοι ανδριάντες και μόνο γέμιζαν το Ασκληπιείο. Χιλιάδες αγάλματα μέσα στις στοες και στους οίκους τους λατρευτικούς, με έναν χαρακτήρα μουσειολογικό θα έλεγα. Ο Παυσανίας ο ίδιος λέει ότι το Ασκληπιείο είναι μουσείο έργων τέχνης.

Ασκληπιείο, Γιώργος Χουλιαράς, Μνημείο

Καταλαβαίνετε για εκείνη την εποχή αυτή η αντίληψη πόσο προχωρημένη ήταν και είχε έργα λατρευτικά. Κι όμως αυτός το είδε σαν μουσείο διότι είχε εκατοντάδες χάλκινους ανδριάντες έξω στο ύπαιθρο και μέσα στους οίκους τους λατρευτικούς καθώς και τα μαρμάρινα αριστουργήματα του γλύπτη Δαμοφώντα. 

Ασκληπιείο, Γιώργος Χουλιαράς, Κυκλική σύνθεση

Σκεφτείτε πόσα άλλα έργα τόσο είχε η αγορά και το στάδιο. Γλυπτά πολιτικών και προσωπικοτήτων, ευεργετών, θεοτήτων, Ηρώων και διαφόρων άλλων μυθικών και μυθολογικών προσώπων. Δυστυχώς τα περισσότερα από αυτά έχουν καταστραφεί, εκτός από ορισμένα μόνο μαρμάρινα έχουν διασωθεί. Μόνο αυτά και είναι αρκετά για να μας δώσουν μία ιδέα της μεγαλοσύνης αυτού του τόπου.

Ασκληπιείο, Γιώργος Χουλιαράς, 

Τα μνημεία δεν ήταν και κενά κελύφη. Ήταν ζωντανά με έργα τέχνης και με ανθρώπους που περπατούσαν και έκαναν κριτική.. Ο Δαμοφώντας ήταν ένας γλύπτης ιδιόμορφος, κλασικιστής, συντηρητικότατος, τον οποίον αγαπούσαν πάρα πολλοί, αλλά κάποιοι μοντέρνοι και σύγχρονοι δεν τον πήγαιναν. Καταλαβαίνετε λοιπόν ότι και τότε υπήρχε αυτή η συζήτηση και αυτό είναι που έχει σημασία. Δεν είναι δυνατόν να συμφωνούμε όλοι… 

Ασκληπιείο, Γιώργος Χουλιαράς, Jet engine

Ασκληπιείο, Γιώργος Χουλιαράς, Οριζόντια σύνθεση

Ασκληπιείο, Γιώργος Χουλιαράς, Αρχάγγελος

Εγώ βλέπω τώρα αυτή τη συνύπαρξη έργων μοντέρνας τέχνης και νομίζω ότι η απουσία των αρχαίων έργων τέχνης συμπληρώνεται σήμερα με με έργα σύγχρονης τέχνης και ζωγραφικής. 

Πέτρος Θέμελης

Ξεκινήσαμε πριν από δύο χρόνια δειλά-δειλά με άδειες συναδέλφων από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο οι οποίοι κρίνουν κατά την προσωπική τους άποψη και αισθητική αν θα είναι σωστό να στηθεί ένα έργο τέχνης σύγχρονο μέσα στον αρχαίο μέσα στον αρχαιολογικό χώρο. Και το δέχτηκαν.

Αλεξάνδρα Αθανασιάδη, από την έκθεση με τίτλο «Θώρακες, άλογα και άνθη»

Έτσι πριν από χρόνια 2 χρόνια ξεκινήσαμε με έργα της Αλεξάνδρας Αθανασιάδη και της Ιόλης Ξιφαρά η οποία έκανε φρέσκο επιτόπου in-situ, τα οποία δημιούργησε εδώ για να μπορέσει να αντέξει στις καιρικές συνθήκες. Τα εκθέσαμε και ακόμη η πλημμύρα η τρομερή του 2016 δεν τα πείραξε αυτά τα έργα. Τα σεβάστηκε. Άνοιξε λοιπόν ο δρόμος! Είναι μία πρωτοπορία και πιστεύω ότι πλέον θα έχουμε και συνέχειες,, όσο τολμηρές κι αν είναι αυτές, της συνύπαρξης της αρχαίας Μεσσήνης με έργα μοντέρνας τέχνης.

Παλαίστρα, Γιώργος Ζογγολόπουλος, χωρίς τίτλο

Παλαίστρα, Γιώργος Χουλιαράς, λεπτομέρεια

Παλαίστρα, Γιώργος Χουλιαράς, Δένδρο

Ένα έργο τέχνης είτε μουσικής, είτε γλυπτικής είτε ζωγραφικής δεν είναι στατικό. Κάθε φορά το έργο ξανάδημιουργείται και ξαναζεί. Κάθε φορά που εκτίθεται ένα έργο εικαστικό σε ένα τοίχο, ή σε ένα μουσείο, αυτό ξαναζεί και παίρνει ένα νέο περιεχόμενο. Έτσι γινόταν και με τα αρχαία έργα. Ανακυκλώνονταν. Τα έστηναν σε ένα καινούργιο χώρο και αποκτούσαν ένα καινούργιο περιεχόμενο. Τα ξανάστηναν αλλού και ξανά ζούσαν. Αυτό λέγεται ανακύκλωση. Έτσι ένα έργο τέχνης αλλάζει περιεχόμενο μέσα σε ένα καινούργιο χώρο και τώρα αυτό το βλέπουν και οι ίδιοι οι γλυπτες εδώ.

(απομαγνητοφώνηση: Γιώργος Τριανταφύλλου)

ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΒΡΑΥΡΩΝΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΟΠΙΟ ΤΗΣ

στην μνήμη του Χαράλαμπου Μπούρα

Με το ιερό της Βραυρώνος και το τοπίο της έχω εδώ και πολλά χρόνια μια παράξενη και υπόγεια σχέση που δεν μπορώ να τη προσδιορίσω με ακρίβεια. Μια έλξη που συνδέεται με το αττικό τοπίο, τον μεταβαλλόμενο αρχαιολογικό χώρο που συχνά αναδύεται μέσα από τα ύδατα, την λατρεία της Αρτέμιδος, τις τελετουργίες και τα ευρήματα στο Μουσείο και κυρίως με τον δάσκαλό μου στην Σχολή Αρχιτεκτονικής Χαράλαμπο Μπούρα. 

Διαβάζοντας προσεκτικά τα κείμενα στον Τιμητικό Τόμο για τον Δημήτρη Φιλιππίδη, ξεχώρισα το κείμενο του Χαράλαμπου Μπούρα που εκπέμπει μια ξεχωριστή αγάπη για αυτό το μνημείο. Ο Χ. Μπούρας γράφει και αναλύει το μνημείο με έναν άμεσο προσωπικό λόγο, που καθιστά το κείμενο ζωντανό και ευχάριστο, ενισχύοντας την τεκμηριωμένη επιστημονική προσέγγιση. Μου θύμισε την εποχή της μεγάλης εκδρομής του δευτέρου έτους της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΑΠΘ το 1972-73, σχεδόν σε όλη την Ελλάδα που μας είχε μαγέψει με τον χειμαρρώδη και συναρπαστικό του λόγο, αναλύοντας την ουσία και τα κύρια χαρακτηριστικά  των αρχαιολογικών χώρων που επισκεφτήκαμε. 

Ο Χ. Μπούρας πραγματοποίησε την  μελέτη  για την αναστήλωση της άρτι ανεσκαμμένης στοάς στο ιερό της Αρτέμιδος Βραυρωνίας, με τα 107 σχέδια, από τον Οκτώβριο του 1960 και κατέθηκε τον Οκτώβριο του 1962. Σύμφωνα με τον Μανόλη Κορρέ «τότε ο Μπούρας, ως Διευθυντής Αναστηλώσεων, βρισκόταν κάθε μέρα στο γραφείο του, στο Υπουργείο Παιδείας, και στην Βραυρώνα πήγαινε για να εργαστεί τα απογεύματα». 

Επέλεξα σήμερα δύο χρόνια μετά τον θάνατό του (27 Ιουλίου 2016) να παρουσιάσω αυτό το κείμενο από τον Τιμητικό Τόμο, τιμώντας την μνήμη του και  δίνοντας την ευκαιρία να απολαύσετε ένα ακόμη ξεχωριστό επιστημονικό του άρθρο.

Xαράλαμπος Mπούρας

Xαράλαμπος Mπούρας

Τό ἱερό τῆς Βραυρῶνος 

καί τό τοπίο της

(Εικονογράφηση Γιώργος Τριανταφύλλου)

        Στήν Βραυρῶνα, τήν μικρή κοιλάδα τῆς ἀνατολικῆς ἀκτῆς, σέ ἕνα τόπο πού κράτησε τό ὄνομά του ἐπί 2500 χρόνια καί τό τοπίο του σχεδόν ἀμετάβλητο ἀπό τήν ἀρχαιότητα, αἰσθανόμαστε ἀκόμα καί σήμερα τήν παρουσία τῆς θεᾶς. Αὐτό, ἄν καί δύσκολα προσεγγίζομε τούς ἀρχαίους θρησκευτικούς συσχετισμούς καί τήν λογική τῆς λατρείας τῶν τότε θεῶν.

Ἡ Ἄρτεμις, ἀδελφή τοῦ Ἀπόλλωνα, ἦταν ἡ θεά τῆς ζωῆς, τῆς κινήσεως καί τοῦ ὑπαίθριου βίου. Ἦταν ἠ ἀθλητική παρθένος πού ἀγαποῦσε τήν ἄγρια φύση, τά τόξα, τά βέλη καί τά θηράματα, πού ταυτιζόταν μέ τήν σελήνη καί τίς μικρασιατικές θεότητες, πού προστάτευε τήν μητρότητα, τήν γυναικεία χειροτεχνία καί τά μικρά παιδιά καί συνδεόταν μέ τούς πανάρχαιους μύθους τῶν Ἑλλήνων καί την ἡρωῒδα τῶν τραγωδιῶν τοῦ Εὐριπίδη¹.

Στήν Βραυρῶνα² ὅλα ἀυτά ἀναγνωρίζονται ἀποσπασματικά χάρη στά φιλολογικά τεκμήρια, τά κατάλοιπα τῆς ἀρχαίας τέχνης καί τῆς ἀρχιτεκτονικῆς καί κυρίως χάρη στό φυσικό περιβάλλον. Ὁ τόπος ἦταν ὁ πιό κατάλληλος γιά τήν λατρεία τῆς Ἄρτεμης³. Τό ὑγρό λειβάδι μέ τήν πλούσια βλάστηση, ἡ πηγή καί τό ρυάκι πρός τόν  Ἐρασῖνο ποταμό, ἕνα χαμηλό ἔξαρμα μέ σπηλιές, τό ὁποῖο εἶχε ὀχυρωθεῖ ὡς ἀκρόπολη καί στό βάθος οἱ κατάφυτοι ἄλλοτε χαμηλοί λόφοι. Περιβάλλον κλειστό καί γαλήνιο, ἀνοικτό μόνον πρός τά ἀνατολικά, πρός ἕνα ὅρμο τοῦ Εὐβοϊκοῦ κόλπου.

Ο αρχαιολογικος χώρος και ο όρμος του Ευβοϊκού κόλπου
αριστερα της εικόνας

       Δέν εἶναι λοιπόν τυχαῖο ὅτι ἐδῶ οἱ ἀρχαϊκοί κάτοικοι τῆς Ἀττικῆς δημιούργησαν ἕνα ἱερό καί καθιέρωσαν ἑορτές γιά νά τιμήσουν τήν θεά ἤδη ἀπό τό τέλος τῆς γεωμετρικῆς ἐποχῆς. Ἡ ἀρχαιολογική ἔρευνα ἔχει ἀποκαλύψει τμῆμα αὐτοῦ τοῦ ἱεροῦ⁴ καί μεγάλο ἀριθμό ἔργων τέχνης πού ἐπιτρέπουν νά προσεγγίσωμε τόν χαρακτῆρα τῆς λατρείας καί τήν σύνδεσή του μέ τήν ζωή τῶν κατοίκων τῆς Ἀττιικῆς στά χρόνια τῆς ἀκμῆς τῆς Ἀθηναϊκῆς ἡγεμονίας.

       Ἐδῶ ἔρχονταν γιά νά τιμήσουν τήν θεά μέ θυσίες καί προσφορές, κυρίως οἱ  γυναῖκες πού πίστευαν στήν προστασία της κατά τήν γέννηση καί τήν ἀνατροφή τῶν μικρῶν παιδιῶν. Ἰδιαίτερη σημασία εἶχαν οἱ γιορτές, κάθε τέσσερα χρόνια, κατά τίς ὁποῖες γινόταν τελετουργικός χορός πρός τιμήν τῆς θεᾶς ἀπό κορίτσια μεταξύ πέντε καί δέκα ἐτῶν, μέ φορέματα χρώματος κρόκου⁵, πού ἐμιμοῦνταν ἀρκοῦδες, τό ἱερό ζῶο τῆς Ἄρτεμης.

Τρεις γενιές της οικογένειας του Αριστονίκου και οι δούλοι τους σε πομπή προς την Αρτέμιδα μαζί με τον ταύρο που πρόκειται να θυσιάσουν προς τιμήν της.

Μποροῦμε λοιπόν νά φαντασθοῦμε  τίς ὁμάδες γυναικῶν ἀπό τήν Ἀθήνα καί τούς Δήμους τῆς Ἀττικῆς, μετά ἀπό κοπιαστική πορεία, μέ τά μικρά τους παιδιά νά φθάνουν στήν Βραυρῶνα, ὅπου διανυκτέρευαν μερικές νύκτες γιά νά προσφέρουν τα δῶρα τους καί νά παρακολουθήσουν τίς ἐτήσιες ἤ τίς ἀνά τετραετία γιορτές.

Ἀσφαλῶς τό Ἀρτεμίσιον τῆς Βραυρῶνος διέφερε ἀπό τά ἱερά τῆς κλασικῆς περιόδου στήν Ἑλλάδα. Γιατί εἶχε τήν λειτουργία ἀφ’ ἑνός τῆς ὑποδοχῆς τῶν πιστῶν καί τῆς προσωρινῆς φιλοξενίας τῶν κοριτσιῶν τῶν ἀφιερωμένων στήν θεά καί ἀφ’ ἑτέρου τῆς ἐκθέσεως τῶ δώρων πού προσέφεραν οἱ γυναῖκες κατά τήν ἐπίσκεψή τους στήν Βραυρῶνα.

Ἕνα ψήφισμα τοῦ Δήμου τῶν Ἀθηναίων⁶, πού βρέθηκε σέ ἐπιγραφή ἐπί τόπου, ἀναφέρεται σέ κτήρια τά ὁποῖα δέν ἔχουν βρεθεῖ, πρᾶγμα πού σημαίνει ὅτι οἱ ἀνασκαφές πού ἔγιναν κατά τό διάστημα 1948-1962 δέν ἔχουν ὁλοκληρωθεῖ καί κατά συνέπεια ἡ γνώση τοῦ ἱεροῦ παραμένει ἀτελής. Ἐκτός ἀπό τόν ναό καί τήν γέφυρα, ἡ ταύτιση τῶν λοιπῶν κτηρίων μέ τά ἀναφερόμενα στήν ἐπιγραφή, εἶναι ὑποθετική. Παραμένουν ἐπίσης ἀνερμήνευτα παλαιότερα θεμέλια κτηρίων⁷, πού μαρτυροῦν ὅτι τό ἱερό εἶχε διαφορετική διάταξη πρό τῆς ἀνεγέρσεως τῆς στοᾶς⁸, πού ἔγινε περί τό 420 π.Χ.

Ἡ ἀνασκαφική ἔρευνα ἔχει καταλήξει πάντως σέ ὁρισμένα συμπεράσματα: Ἡ ἀνεγερση τοῦ ναοῦ τῆς Ἄρτεμης ἔγινε κατά τά τέλη τοῦ 6ου⁹

ἤ τίς ἀρχές τοῦ 5^ου αἰ. π.Χ. Ἡ στοά δέν ὁλοκληρώθηκε ποτέ¹⁰, δέν καταστράφηκε βιαίως καί δέν εἶχε οἰκοδομικές φάσεις πλήν τῆς ἀρχικῆς, τά σπήλαια, ὅπου ὁ ὑποτιθέμενος τάφος τῆς Ἰφιγένειας, ἔχουν ἀλλάξει μορφή λόγῳ καταρρεύσεων¹¹, τά τελευταῖα εὑρήματα τοῦ ἱεροῦ ἀνάγονται στόν 3^ο αἰ. π.Χ. Μετά τήν ἐγκατάλειψη τοῦ συγκροτήματος μεγάλο μέρος τοῦ οἰκοδομικοὺ του ὑλικοῦ λεηλατήθηκε.  

       Ἡ ἀρχιτεκτονική τοῦ ἱεροῦ ἐξυπηρετοῦσε τίς ἀνάγκες τῆς λατρείας, ἀλλά ἦταν καί προσαρμοσμένη στήν μορφή τοῦ ἐδάφους καί τοῦ τοπίου. Ὁ ναός ἐδέσποζε σέ ἕνα μικρό ἔξαρμα, ἐκεῖ ἀκριβῶς πού τό πεδινό ἔδαφος τῆς κοιλάδας συναντοῦσε τήν κλίση τοῦ ὑψώματος τῆς ἀκροπόλεως. Ἡ στοά εἶχε τρεῖς πτέρυγες πού πλαισίωναν ὀρθογώνια πλατεία, ἀνοικτή πρός τά νότια, δηλαδή πρός τόν ναό καί τόν βωμό. Τίς πτέρυγες ἀποτελοῦσαν δωρικοῦ ρυθμοῦ κιονοστοιχίες καί πίσω ἀπό αὐτές δωμάτια διαμονῆς. Στήν ἀνατολική πτέρυγα δέν ὑπῆρχαν δωμάτια, ἀλλά ἡ κιονοστοιχία ἐκτεινόταν (ἤ ἐπρόκειτο νά ἐπεκταθεῖ) μέ δέκα πέντε κίονες σέ μῆκος περισσότερο ἀπό 40 μέτρα.

Ὁ ναός¹² ἔχει  δυστυχῶς καταστραφεῖ σέ μεγάλο βαθμό‧ σώζονται στήν θέση τους μόνο τμήματα τοῦ στερεοβάτη καί διάσπαρτα κομμάτια ἀρχιτεκτονικῶν μελῶν. Οἱ διαστάσεις του ἦταν 10,35Χ19,20 μέτρα περίπου, ὁ τύπος του ἁπλοῦς τετρακιόνιος ¹³ ἤ δικιόνιος ἐν παραστᾶσιν καί ὁ ρυθμός δωρικός. Τό πίσω μέρος τοῦ σηκοῦ χωριζόταν ὡς αὐτοτελής χῶρος, ἀγνώστου προορισμοῦ¹⁴, ὅπως καί στούς ναούς τῆς Ἀκροπόλεως. Σέ χαμηλότερη στάθμη, δυτικῶς τοῦ ναοῦ, σώζεται ἡ θεμελίωση μεγάλου κτηρίου 15Χ8,50 μέτρων περίπου, ἐπισης ἀγνώστου προορισμοῦ καί νοτίως, ἀρκετά ψηλότερα, ἐκεῖ πού βρίσκεται τώρα ὁ μεταβυζαντινός ναῒσκος τοῦ Ἁγίου Γεωργίου, ὑποθέτουν ὅτι ὑψωνόταν ὁ βωμός τῆς θεᾶς¹⁵ ἤ ἕνα ἄλλο κτήριο. Ἔγινε δηλαδή ἀπό τόν ἀρχιτέκτονα πολύ καλή ἀξιοποίηση τῶν μικρῶν ὑψομετρικῶν διαφορῶν τοῦ φυσικοῦ ἐδάφους σέ συνδυασμό μέ τήν γενική λειτουργική διάταξη τοῦ συγκροτήματος.

Η πομπή των μικρών άρκτων Φωτογραφία: 

Πάρις Ταβιτιάν/ LIFO Πηγή: www.lifo

.gr

Μέ ἀφετηρία τήν ἀνεύρεση τμημάτων ἀπό λατρευτικά ἀγάλματα περισσότερα τοῦ ἑνός, ὁ Γ. Δεσπίνης¹⁶ ὑποθέτει τήν ὕπαρξη καί ἑνός δευτέρου ναοῦ, ὁ ὁποῖος ὀνομαζόταν Παρθενών, ἀναφέρεται στίς ἐπιγραφές καί ἦταν οἶκος τῆς Παρθένου, δηλαδή τῆς Ἄρτεμης. Ἡ ἄποψη αὐτή ὑποστηρίζεται ἀπό τό ὅτι στίς ἴδιες ἐπιγραφές ὁ γνωστός ναός χαρακτηρίζεται «ἀρχαῖος ναός» σέ ἀντιδιαστολή πρός κάποιον νεώτερο,ἴσως τόν Παρθενῶνα. Στήν περίπτωση αὐτή ἡ μόνη κατάλληλη θέση του ἦταν αὐτή τοῦ Ἁγίου Γεωργίου.

         Τό οἰκοδομικό ὑλικό τῆς στοᾶς εἶναι ὁ ἐντόπιος ψαμμίτης, πού εἶχε χρησιμοποιηθεῖ καί γιά τόν ναό. Ἀπό πεντελικό μάρμαρο κατασκευάσθηκαν μόνον τά κιονόκρανα, οἱ ἀκόσμητες μετόπες καί τά κατώφλια τῶν δωματίων. Παρά τήν χρηστική λειτουργία της ἡ στοά εἶχε μνημειακό χαρακτῆρα, μέ πλήρη μορφολογικἠ ἀνάπτυξη τοῦ δωρικοῦ ρυθμοῦ τῶν κλασικῶν χρόνων. Ἀπό τυπολογικῆς πλευρᾶς ἦταν ἕνα ἔργο πρωτοποριακό¹⁷.

      Ἡ πλατεία, τήν ὁποία ὁρίζουν οἱ τρεῖς πτέρυγες, δέν δημιουργοῦσε τήν ἐντύπωση κλειστοῦ συγκροτήματος, γιταί οἱ πτέρυγες εἶχαν σχετικῶς μικρό ὕψος, πρός τά νότια ἡ θέα ἦταν ἐλεύθερη καί ἡ πρόσβαση ἀπό τό πρόπυλο πρός τήν κύρια ἀνατολική ὄψη τοῦ ναοῦ γινόταν μέσα ἀπό τήν πλατεία.

Τά δωμάτια διαμονῆς τῶν ἐπισκεπτῶν, ἕξη στήν βόρεια πτέρυγα καί τρία ἤ τέσσερα στήν δυτική, εἶναι τετράγωνα, φωτίζονταν μόνον ἀπό τήν θύρα εἰσόδου καί εἶχαν ὅλα ὅμοια τήν κάτοψη, μέ ἕνδεκα ἀνάκλιντρα περιμετρικά καί μικρά τραπέζια. Πρόκειται γιά τήν τυπική κάτοψη ἀνδρῶνος γιά συμπόσια καί διερωτᾶται κανείς γιατί δέν ὑπῆρξε διαφορετικἠ διάταξη ἄν τό κτήριο προοριζόταν πράγματι για γυναῖκες μέ μικρά παιδιά ἤ γιά τά κορίτσια καί ἄν ὄντως ἡ στοά ταυτίζεται μέ τόν «Παρθενῶνα» πού ἀναφέρει ἡ ἐπιγραφή¹⁸.

Ἀρχιτεκτονική ἰδιορρυθμία τοῦ ἐξεταζομένου μνημείου ἀποτελεῖ ἡ «παραστάς», μιά ἐλαχίστου πλάτους στοά, ἡ ὁποία ἀναπτύσσεται πραλλήλως μέ τήν βόρεια πτέρυγα, ἕνα εἶδος στεγάστρου. Μέ λίθινες πλάκες διαμορφώνονται στό ἔδαφος 37 βαθειές ἐγκοπές γιά τήν στήριξη ξυλίνων πινάκων, πάνω στούς ὁποίους γινόταν ἡ ἔκθεση τῶν ἀφιερωμάτων.

Οἱ ἐπιγραφές¹⁹ καί πάλι μᾶς κατατοπίζουν γι’ αὐτά. Οἱ γυναῖκες προσέφεραν στήν Ἄρτεμη φορέματα, πολύχρωμα, πολύτιμα, ἄξια νά προσφερθοῦν. Φαίνεται ὅμως ὅτι μαζί ἦταν ἀναρτημένα καί φορέματα γυναικῶν πού πέθαναν κατά τήν γέννηση τῶν παιδιῶν τους²⁰ (κάτι ὄχι σπάνιο κατά τήν ἀρχαιότητα), ὅπως ὑπῆρχαν καί ἄλλα μέ τά ὁποῖα ντύνονταν τά λατρευτικἀ ἀκρόλιθα ἀγάλματα τῆς θεᾶς²¹. Τά δύο πρόπυλα στήν ἄκρη τῆς παραστάδος καί ἕνα θυρωρεῖο (;) στήν δυτική εἴσοδο δείχνουν τήν ἐπισημότητα τοῦ χώρου, ἄν καί ἀπορεῖ κανείς κατά πόσον τά φορέματα παρέμεναν σέ καλή κατάσταση ὑπό συνθῆκες ἡμιυπαίθρου μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου²². Ἐννοεῖται ὅτι ὑπῆρχαν καί σπουδαιότερα ἀφιερώματα στήν στοά, κυρίως γλυπτά, ξεχωριστά ἔργα τοῦ 4^ου αἰ. π.Χ.²³.

Η ανεύρεση του αναγλύφου των Θεών. Βραυρώνα, 1958,
φωτογραφία του Νικόλαου Τομπάζη. Πηγή: www.lifo.gr

      Ὅπως σημειώθηκε, τά τελευταῖα χρονολογικῶς εὑρήματα στήν Βραυρῶνα ἀνάγονται στόν 3^ο αἰ. π.Χ. Οἱ περιπέτειες τῶν Ἀθηνῶν, τά οἰκονομικά προβλήματα καί ἡ ἀνάπτυξη τῆς λατρείας τῆς Ἄρτεμης  στό Βραυρώνειο τῆς Ἀκροπόλεως τῶν Ἀθηνῶν²⁴ ἔφεραν γρήγορα  τήν παρακμή, τήν διακοπή τῶν ἑορτῶν καί τελικῶς τήν ἐγκατάλειψη τοῦ ἱεροῦ. Τά κτήρια ἐρειπώθηκαν καί τό οἰκοδομικό τους ὑλικό ἔγινε εὔκολη λεία τῶν κατοίκων τῶν πέριξ ἀγροτικῶν οἰκισμῶν. Τέλος ὁ Ἐρασῖνος μέ τίς προσχώσεις του ἦλθε καί ἐκάλυψε ὅλη τήν ἔκταση καί ἡ βλάστηση σκέπασε τήν εὔφορη κοιλάδα.

Ἐπί αἰῶνες τά θηράματα τοῦ ὑγροτόπου ἔφερναν κυνηγούς στήν Βραυρῶνα. Ἴσως μεταξύ τους ἦταν καί ὁ Ἠρώδης Ἀττικός, ὁ ὁποῖος ἔστησε στό ἔρημο καί γαλήνιο φυσικό περιβάλλον ἕνα ἀναμνηστικό μνημεῖο²⁵ γιά τόν ἀγαπημένο του μαθητή τόν Πολυδευκίωνα, μέ τήν παράσταση νεκροδείπνου, στά μέσα τοῦ 2^ου αἰ. μ.Χ. Ἕνα ὡραῖο ἔργο κλασικιστικῆς τεχνοτροπίας, ἀλλά ὄχι ἀταίριαστο μέ τό πνεῦμα τῆς ἐποχῆς του καί μέ τό πνεῦμα τοῦ τόπου.

Χ. Μπoύρας

31 Δεκεμβρίου 2013

Ὑποσημειώσεις

1.        Στήν Βραυρῶνα ἔφερε τό ἀρχαῖο ξὀανο τῆς θεᾶς ἡ Ἰφιγένεια φεύγοντας, μέ τήν βοήθεια τοῦ ἀδελφοῦ της Ὀρέστη ἀπό τήν χώρα τῶν ταύρων. Ἐδῶ τιμοῦσαν την Ἰφιγένεια ὡς ἡρωῒδα καί πρώτη ἱέρεια τῆς Ἄρτεμης.

2.        Γενικά γιά τό ἱερό τῆς Βραυρῶνος βλ. J. Travlos, Brauron, Bildlexikon zur Topogrpahie des Antiken Attika, Tübingen, 1988, σ. 55-80, Idem, Τρεῖς ναοί τῆς Ἀρτέμιδος, Αὐλιδίας, Ταυροπόλου, Βραυρωνίας, Neue Forschungen in Griechischen Heiligtümern, Tübingen, 1976, σ. 197-205, Π. Θέμελης, Βραυρών, Ὁδηγός χώρου καί Μουσείου, Ἀθήνα, 1971, Ν. Παπαχατζῆς, Παυσανίου Περιήγησις - Ἀττικά, Ἀθήνα, 1974, σ. 426-435, Α. Ἀντωνίου, Βραυρών. Συμβολή στήν ἱστορία τοῦ ἱεροῦ τῆς Βραυρωνίας Ἀρτέμιδος, Ἀθήνα, 1990, X. Μπούρας, Ἡ ἀναστήλωσις τῆς στοᾶς τῆς Βραυρῶνος, Ἀθῆναι, 1965.

3.        Ἰ. Κοντῆς, Ἄρτεμις Βραυρωνία, Ἀρχ. Δελτίον, 22, 1967, σ. 156-206, L. Kahil, L’ Artemis de Brauron, Rites et mystère, Ant. Kunst, 20, 1977, σ. 86-98.

Iωάννης Παπαδημητρίου 

Πηγή: www.lifo.gr

4.        Oἱ ἐπί μέρους ἐτήσιες ἀνακοινώσεις γιά τήν ἀνασκαφή τοῦ ἱεροῦ γίνονταν ἀπό τόν Ἰ. Παπαδημητρίου στά Πρακτικά τῆς ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας  τῶν ετῶν 1948-1959 καί στό Ἔργον τῆς Ἑταιρείας  τῶν ἐτῶν  1954-1962, τίς ὁποῖες παρουσίαζε ὁ Ἀ. Ὀρλάνδος.

5.        Σουῒδα Λεξικόν, Β. Κατσαρός ἐπιμ., Θεσσαλονίκη, 2002, σ. 200.

6.        Ἀ. Ὀρλάνδος, Τό Ἔργον τῆς ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας, 1961, σ. 24 κ.ἑ., J. Robert – L. Robert, REG  LXXV, 1963, σ. 135, Ἰ. Κοντῆς, ὅ.π., σ. 169-170.

7.        Ὅπως ἑνός τοίχου παραλλήλου πρός τό ἀνάλημμα τοῦ ναοῦ, μέ ἀρχαϊκή πολυγωνική τήν θεμελίωση. Χ. Μπούρας, ὅ.π., σ. 9-13, σχέδιο 2.

8.        Χ. Μπούρας, ὅ.π., σ. 149-159.

9.        Μέ βάση τεχνοτροπικές συγκρίσεις τῶν ἀρχιτεκτονικῶν μελῶν πού ἔχουν βρεθεῖ. Ὑπάρχει ἡ ἄποψη ὅτι ὁ ναός καταστράφηκε τό 480 π.Χ. ἀπό τούς Πέρσες καί ἀναστηλώθηκε εὐθύς μετά.

10.     Χ. Μπούρας, ὅ.π., σ. 25, 26.

11.     Ἰ. Κοντῆς, ὅ.π., σ. 163, 166.

12.     Ὁ ναός τῆς Ἄρτεμης ἔχει ἐλάχιστα μελετηθεῖ. Ἕνα σχέδιο κατόψεως τῶν σωζομένων λειψάνων του, τό ὁποῖο ἀναδημοσιεύθηκε ἐπανειλημμένως, ἀνῆκε στόν Δημ. Θεοχάρη. Γιά τόν ναό βλ. Ἰ. Παπαδημητρίου, ΠΑΕ, 1949, σ. 75 κ.ἑ.

13.     Ἡ ἑξακιόνιος κατά τόν E.L. Schwandner, βλ. Die ältere Porostempel der Aphaia auf Aegina, Berlin, 1985, σ. 108  σημ. 131.

14.     Ἴσως ἄδυτον. M.B. Hollinshead, Adyton in three Temples, American Journal of Archaeology, 89, 1985, σ. 419-440.

15.     Ἰ. Κοντῆς, ὅ.π., σ. 205.

16.     Γ. Δεσπίνης, Ἄρτεμις Βραυρωνία, Ἀθήνα, 2010, σ. 22-30 καί 40-44.

17.     Χ. Μπούρας, ὅ.π., σ. 160-162, Ἰ. Κοντῆς, ὅ.π., σ. 172, J. Coulton, The Architectural Development of the Greek Stoa, London, 1977, σ. 42, 118, 119, 132, 135, 226-227, R. Martin, Greek Architecture, Milano, 1980, σ. 120.

18.     Ὅπως πίστευε ὁ Ἰ. Παπαδημητρίου (βλ. Ἰ. Κοντῆς. ὅ.π., σ. 170 σημ. 55) καί ὁ Ν. Παπαχατζῆς (ὅ.π., σ. 433). Βλ. καί τήν ἀνωτέρω σημ. 16.

19.     Ὑπάρχουν κατάλογοι γιά τό εἶδος τοῦ ἐνδύματος καί τό ὄνομα αὐτῆς πού τό ἀφιέρωσε. Φαίνεται ὅτι ἐπί τῶν ἐνδυμάτων ὑπῆρχε πάλι τό ὄνομα τῆς ἀφιερώτριας, ὑφαντό ἤ κεντημένο.

20.     Ἰ. Κοντῆς. ὅ.π., σ. 160-162.

21.     Γ. Δεσπίνης, ὅ.π., σ. 16 σημ. 17.

22.     Στούς καταλόγους τῶν ἀφιερωμάτων ἀναφέρεται ἕνα φόρεμα «ράκος». Ὅ.π., σ. 49 σημ. 210.

23.     J. Travlos, ὅ.π., σ. 72, 73, εἰκ. 77-80, Ἰ. Κοντῆς. ὅ.π., πίν. 10-12, 23-26.

24.     Μ. Μπρούσκαρη, Τά μνημεῖα τῆς Ἀκρόπολης, Ἀθήνα, 1996, σ. 90-94. Γ. Δεσπίνης, ὅ.π., σ. 151 κ.ἑ., πίν. 42.

25.     Ἀ. Ὀρλάνδος, Τό Ἔργον τῆς ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας, 1961, σ. 35, εἰκ. 39.


Πηγές εικόνων

1. Άγγελος Αρναουτέλης, Ο Αρχαιολογικός χώρος της Βραυρώνας ΑΝΩΘΕΝ - Aerial video by drone Dji Phantom 4 (για να το δείτε κάντε ΚΛΙΚ εδώ)
2.