ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΤΣΟΣ: 10 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ

Συσχετίζοντας την αρχιτεκτονική και εικαστική συνθετική διαδικασία σε ένα πρωτότυπο μεταπτυχιακό μάθημα στην Αρχιτεκτονική Σχολή Ε.Μ.Π. που εκτέθηκε στο «κέντρο συλλογικής καλλιτεχνικής δραστηριότητας»

Έχουν περάσει δέκα ολόκληρα χρόνια από τότε που γνώρισα τον Γιάννη Γιαννούτσο, Επίκουρο σήμερα Καθηγητή στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ στον Τομέα Ι, όπου διδάσκει το γνωστικό αντικείμενο ‘Αρχιτεκτονικές Συνθέσεις’. Τον Μάρτιο του 2016 στο πλαίσιο της σειράς αναρτήσεων στο blog μου με τίτλο Εξερευνώντας Γραφεία Νέων Ελλήνων Αρχιτεκτόνων, (βλέπε εδώ) βρέθηκα στο «γραφείο» του, ένα εργαστήριο έργων αρχιτεκτονικής, και έργων τέχνης, με έναν εκθεσιακό χαρακτήρα.

Άποψη από το εργαστήριο-γραφείο του Γιάννη Γιαννούτσου, Μάρτιος 2016

Οι μέχρι τότε διακρίσεις του σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, στα βραβεία των ΔΟΜΩΝ αλλά και στις Μπιενάλε του ΕΙΑ, αποτέλεσαν για μένα την αφορμή για αυτή την επίσκεψη, αλλά πιο πολύ γιατί διέκρινα μια σπάνια συνθετική ικανότητα συγκερασμού της εικαστικής σκέψης με την αρχιτεκτονική πράξη, παράλληλα με την δημιουργία μίας σειράς έργων ζωγραφικής και γλυπτικής, συνυφασμένα με θεωρητικές και φιλοσοφικές προσεγγίσεις.

Ο Γιαννούτσος είχε ολοκληρώσει ήδη τις πτυχιακές και μεταπτυχιακές του σπουδές στην Σχολή Αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ, και παράλληλα και τις σπουδές του στην Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ).

Απόψεις από το εργαστήριο-γραφείο του Γιάννη Γιαννούτσου, Μάρτιος 2016

Έκτοτε παρακολουθώ συστηματικά την όλη δημιουργική του πορεία, ακόμη και την παρουσίαση της διδακτορικής του διατριβής [Αρχιτεκτονική Σχολή Ε.Μ.Π. 2019]. με θέμα ‘Η Αναζήτηση του Κοινού Τόπου στην Αρχιτεκτονική και Εικαστική Συνθετική Διαδικασία’ όπου αναδεικνύεται η διαρκής του έγνοια για τη ‘Σύνθεση’ στην Αρχιτεκτονική και την Τέχνη, και το πώς οι ‘Καταβολές’ ωθούν τον δημιουργικό συλλογισμό. Στο πλαίσιο αυτό διδάσκει ‘Αρχιτεκτονική Σύνθεση’ αρχικά στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Θεσσαλίας [2016, 2017], και έπειτα στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πατρών [2017 – 2023], για να καταλήξει ως Επίκουρος Καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ στον Τομέα Ι, διδάσκοντας το ίδιο γνωστικό αντικείμενο ‘Αρχιτεκτονικές Συνθέσεις’. Παράλληλα συνεχίζει να δραστηριοποιείται στην αρχιτεκτονική δημιουργία, στο πεδίο του σχεδιασμού και της εφαρμογής, αναλαμβάνοντας έργα μικρής και μεγάλης κλίμακας. Δέκα χρόνια μετά ο Γιάννης Γιαννούτσος έχει ένα πλούσιο βιογραφικό που κινείται σταθερά στην βασική του αρχική κατεύθυνση.

Άποψη του εκθεσιακού χώρου “συν” «κέντρο συλλογικής καλλιτεχνικής δραστηριότητας», στην Αθήνα με έργα φοιτητών

Το καλό νέο ήρθε από τον Δημήτρη Αντωνακάκη με τον οποίο ο Γιαννούτσος είχε στο παρελθόν μια πετυχημένη διδακτική συνεργασία – εμπειρία, ο οποίος μου μίλησε για μια μικρή και εξαιρετικά σύντομη έκθεση στον χώρο του “συν” «κέντρο συλλογικής καλλιτεχνικής δραστηριότητας»,, στην Αθήνα με έργα φοιτητών του μεταπτυχιακού της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, οι οποίοι στο πλαίσιο της διδασκαλίας του Γιαννούτσου, παρουσίασαν έργα τους που δημιουργούνται από τον συσχετισμό της εικαστικής και αρχιτεκτονικής συνθετικής διαδικασίας. 

Τίτλος: Δ Ι Α Χ Ε Ι Ρ Ο Σ , Από την εικαστική σκέψη στην αρχιτεκτονική πράξη. Είναι προφανές ότι  πρωτοβουλία αυτή μου κίνησε το ενδιαφέρον, ιδιαίτερα μάλιστα όταν ο Δημήτρης Αντωνακάκης προθυμοποιήθηκε να διατυπώσει το δικό του σχετικό και επαινετικό σχόλιο με αφετηρία αυτή την πρωτοβουλία που παραθέτω στην συνέχεια.

Σχόλιο του Δημήτρη Αντωνακάκη

Ο αγαπημένος σκηνοθέτης και φίλος Βασίλης Παπαβασιλείου, μου έλεγε πως κάποτε, στα χρόνια του 30, ο Γιώργος Θεοτοκάς είχε επισκεφθεί στο σπίτι του τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, και καθώς τον συνόδευε σε ένα περίπατο στον κήπο της αυλής του, τον ρώτησε: «Τι πιστεύετε κύριε Πρόεδρε ότι λείπει από την Ελλάδα;»

Ο Παπαναστασίου σταμάτησε, ακούμπησε στο μπαστουνάκι του, έμεινε για λίγο σιωπηλός και απάντησε : Η Σκέψη!

Ο Γιάννης Ξενάκης, όταν του είχε επιτραπεί να γυρίσει στην Ελλάδα, απ΄ όπου είχε διαφύγει μετά τον εμφύλιο, είχε απαντήσει σε ανάλογη ερώτηση ότι:! «στην Ελλάδα λείπει «η περιπέτεια της σκέψης».

Ας μη ξεχνάμε αυτές τις δυό συμπληρωματικές προσεγγίσεις όταν ενεργούμε πολλές φορές αστόχαστα, χωρίς τις γόνιμες αμφιβολίες και την περιέργεια που οδηγούν στην περιπέτεια της σκέψης που αναζητούσε ο Γιάννης Ξενάκης.

Αυτή την περιπέτεια της σκέψης καλλιέργησε η ενδιαφέρουσα ομάδα από την Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, στο εαρινό εξάμηνο του μεταπτυχιακού μαθήματος «Δια χειρός, Από την εικαστική σκέψη στην αρχιτεκτονική πράξη», τα αποτελέσματά της οποίας επεδίωξε να παρουσιάσει στους πολίτες της Αθήνας την περασμένη εβδομάδα, σε μια μονοήμερη έκθεση η ομάδα στο "συν" της οδού Τοσίτσα.

Μια χειρονομία που είχε το θάρρος να δείξει, ότι σε αυτή τη σχολή καλλιεργείται η αρχιτεκτονική ως Τέχνη και να προτείνει ένα άλλο τρόπο σκέψης, σε αυτή την πόλη που την φιλοξενεί και στους κατοίκους της, οι οποίοι αντιμετωπίζουν συχνά την κατοικία τους ως εμπορεύσιμα τετραγωνικά και όχι ως σύντροφο που συν-διαμορφώνει την καθημερινότητα της ζωής τους .

Αυτή η περιπετειώδης Σκέψη, προαπαιτείται πριν πάρει κανείς το μολύβι για να σχεδιάσει τους χώρους που θα αναπτυχθεί η ανθρώπινη ύπαρξη, σκέψη που τόσο πολύ σήμερα λείπει. Σκέψη που οφείλουν να μάθουν να χρησιμοποιούν οι αρχιτέκτονες, έχοντας προηγουμένως καλλιεργήσει την ευαισθησία τους, προσεγγίζοντας με ενδιαφέρον και τρυφερότητα στο μέλλον, τον χώρο της καθημερινότητας του αδελφού ανθρώπου που θα αναλάβουν, χάρις στο προνόμιο που τους επιτρέπει το δίπλωμα, που τους έχει απονείμει η Σχολή.

Ήταν ένα διακριτικό, αλλά σημαντικό μήνυμα προς όλους. Μπράβο στην Αρχιτεκτονική Σχολή που το στέγασε και στον διδάσκοντα και τους διδασκόμενους που το τόλμησαν.

Στην συνέχεια παραθέτω το πλήρες και αναλυτικό κείμενο που παρακάλεσα να συντάξει ο Γιάννης Γιαννούτσος, όπου περιγράφει τo όλο εγχείρημα με τον δικό του τρόπο, παρεμβάλλοντας φωτογραφικό υλικό από τα έργα των σπουδαστών και σπουδαστριών.

Δ Ι Α Χ Ε Ι Ρ Ο Σ 

 

Από την εικαστική σκέψη στην αρχιτεκτονική πράξη

Διδάσκων · Επιμελητής έκθεσης:

Γιάννης Γιαννούτσος

Αρχιτέκτων Μηχανικός ΕΜΠ · Εικαστικός ΑΣΚΤ ·

Επίκουρος Καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ

Συμμετέχοντες στην έκθεση:

Δημήτρης Αλεξόπουλος, Φίλιππος Κοτσίκος, Γεράσιμος Κουκάς, Νατάσσα Μωραΐτη, Μαρία Νικολοπούλου, Άννι Ξενοδοχίδη, Ειρήνη Παπαευθυμίου, Ιφιγένεια Πασχάλη, Δανάη Τζώνη, Σωτήρης Τραγαζίκης, Άννα Χρυσανθοπούλου.

Η έκθεση που παρουσιάζουμε με ομάδα σπουδαστών και σπουδαστριών του μεταπτυχιακού της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ αφορά στη δουλειά μας στο μάθημα επιλογής “ΔΙΑΧΕΙΡΟΣ” στο εαρινό εξάμηνο του 2026 [ΔΠΜΣ 1 - Έρευνα στην Αρχιτεκτονική: Σχεδιασμός - Χώρος - Πολιτισμός, Κατεύθυνση Β: Προωθημένα Ζητήματα Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού].

Εκθέτουμε τα έργα μας στο χώρο του “συν” «κέντρο συλλογικής καλλιτεχνικής δραστηριότητας», όπου δίδαξε και έδρασε ο δάσκαλος Θόδωρος Πάντος [έτος ίδρυσης “συν”: 1975].

Τα έργα οργανώνονται στα δυο επίπεδα του χώρου, κατ’ αναλογία και της πορείας της σκέψης που ακολουθήσαμε στο μάθημα.

Στο ισόγειο βρίσκεται η εικαστική πρόταση “το πρόσωπο που με αφορά”, και στον όροφο είναι η αρχιτεκτονική πρόταση “το φαινόμενο στον χώρο που με αφορά”. Έργα που συντίθενται στα ατομικά μας εργαστήρια και που συζητούνται στη Σχολή εντός της ομάδας [13 εβδομαδιαίες συναντήσεις].

Δανάη Τζώνη, εικαστική σύνθεση στο Ισόγειο της έκθεσης

“Το πρόσωπο που με αφορά” γίνεται αρχή στη σκέψη για να καλλιεργήσουμε την ευαισθησία μιας προσωπικότητας, η οποία βλέπει, αισθάνεται και συγκινείται. Είναι η ευαισθησία που χρειάζεται για να πλησιάζουμε την Τέχνη και την Αρχιτεκτονική. Και το πρόσωπο σημαίνει την έγνοια, το συναίσθημα και την επιθυμία, πανανθρώπινα αισθήματα και προσωπικά. Το να βρεις τί σε αφορά, τον καθένα προσωπικά, μα και όλους μαζί, είναι αξία που χρειάζεται να επιμείνουμε.

Δια χειρός καμωμένα, με την έννοια όπως την έθεταν άλλοτε οι αγιογράφοι, που θεωρούσαν τους εαυτούς τους ως μέσο για να αποκαλυφθούν σημασίες αθέατες που χρήζουν να γίνουν συνειδητές.

Α Σκέλος · “Το πρόσωπο που με αφορά” στην Τέχνη λειτουργεί ως εφόρμηση για να ξεκινήσουμε τη διερεύνηση. Πλησιάζουμε από ένα πρόσωπο αισθαντικά, καταγωγικά, φυσιογνωμικά, εφευρίσκοντας μια εκφραστική διατύπωση ανάλογης ευαισθησίας με τη σημασία που προσδίδουμε σε αυτό. Αναζητούμε να συντονιστεί το νόημα του προσώπου με την εικαστική του ερμηνεία που είναι εκφορά ύλης, ματιέρας, χρώματος, τονικότητας, κλίμακας, παραμόρφωσης.

Δημήτρης Αλεξόπουλος, εικαστική σύνθεση, στο ισόγειο της έκθεσης

Δημήτρης Αλεξόπουλος, αρχιτεκτονική σύνθεση, στον όροφο της έκθεσης

Β Σκέλος · “Το φαινόμενο στον χώρο που με αφορά” στην Αρχιτεκτονική έχει να κάνει με το φαινόμενο εκείνο στην πόλη που μας αφορά, με αφορμή έναν τόπο [λόφος Φιλοπάππου].

Χαρτογραφούμε χωρικά, σημειώνουμε ιστορικά, αναζητούμε καταγωγικά, και επισκεπτόμαστε την περιοχή μελέτης για να πλησιάσουμε τα “πολλαπλά πρόσωπα του Φιλοπάππου”. Αποκαλύπτουμε αξίες του τόπου στην πόλη προτείνοντας μια λειτουργία - ένα “παρατηρητήριο” -. Προσδίδουμε σημασία στην έννοια του παρατηρώ, με έγνοια να αποκαλύψουμε μέσα από ένα βίωμα στον χώρο ένα φαινόμενο που αφορά την ίδια την πόλη.

Αναστασία- Νατάσσα Μωραΐτη, Εικαστική σύνθεση, στο ισόγειο της έκθεσης (λεπτομέρεια)

Αναστασία Μωραϊτη., Αρχιτεκτονική σύνθεση, στον όροφο της έκθεσης

Εφορμώμαστε από μια εικαστική σύνθεση για να γνωρίσουμε μέσα από ένα συγγενικό με την Αρχιτεκτονική μα και διακριτό πεδίο, τι σημαίνει να δημιουργείς με τους όρους που θέτει η Ζωγραφική και η Γλυπτική. Άλλωστε είναι γνώριμο φαινόμενο ο Αρχιτέκτονας να κάνει και Τέχνη αν αναλογιστούμε το έργο των Δημήτρη Πικιώνη, Κυριάκου Κρόκου, Δημήτρη Φατούρου, Αλέξανδρου Τομπάζη, Αναστάσιου Κωτσιόπουλου, Δημήτρη Διαμαντόπουλου, Θανάση Σπανομαρίδη, Τάση Παπαϊωάννου.

Αρκεί να σκεφθεί κανείς πως στο ιστορικό συγκρότημα του Πολυτεχνείου συγγένευαν χωρικά η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών με τη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 [μέχρι την μετεγκατάσταση των εργαστηρίων και των κύριων ακαδημαϊκών λειτουργιών της ΑΣΚΤ στο σημερινό της συγκρότημα επί της οδού Πειραιώς 256]. Συνύπαρξη που σημαίνει την απαρχή μιας ευρύτερης συνομιλίας που εμόρφωνε συνείδηση ώσμωσης μεταξύ των Τεχνών στους σπουδαστές και των δυο Σχολών.

Η συνύπαρξη της εικαστικής και της αρχιτεκτονικής σκέψης στο μάθημά μας στοχεύει στο να δημιουργηθεί εντός της ομάδας κλίμα διερεύνησης, κριτικής και ώσμωσης των παραπάνω προσεγγίσεων.

Ειρήνη Παπαευθυμίου Εικαστική σύνθεση, στο ισόγειο της έκθεσης

Ειρήνη Παπαευθυμίου, Αρχιτεκτονικές συνθέσεις στον όροφο της έκθεσης

Εμβαθύνουμε στο ευρύ πολιτισμικό γίγνεσθαι ώστε να γνωρίζουμε πώς άλλοι δημιουργοί ανά τις εποχές αντιμετώπιζαν προκλήσεις δημιουργικές ανάλογης σημασίας με τις δικές μας. Διευρύνουμε παράλληλα αυτό που μας αφορά σε αναγνώσματα που παρουσιάζουν συγγένεια για κάποιον λόγο.

Συνομιλούμε με Αρχιτέκτονες και Εικαστικούς, επισκεπτόμαστε εκθέσεις τους καθώς και τα εργαστήρια - γραφεία τους ώστε να μας αφηγηθούν τη δημιουργική πορεία που ακολουθούν.

Στο πλαίσιο του μαθήματος έγιναν 5 δράσεις προς αυτή την κατεύθυνση:

· Διάλεξη με θέμα "Σχεδιαστικές στρατηγικές της αδύνατης διάστασης" του Θωμά Συμεωνίδη, Συγγραφέα, Εντεταλμένο διδάσκοντα Αισθητικής και Φιλοσοφίας στην Α.Σ.Κ.Τ. [10/03].

· Επίσκεψη στην έκθεση “Άηχοι διάλογοι: Νίκος Χουλιαράς, Ζωγραφική - Γιώργος Χουλιαράς, Γλυπτική” στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων [21/03].

· Διάλεξη και συζήτηση με αφορμή την παρουσίαση των έργων του Σωτήρη Αδριανού, Ζωγράφου , ΥΔ Α.Σ.Κ.Τ. [21/04].

· Διάλεξη με θέμα “Η Κατασκευή του Δημόσιου Πυκνωτή _ Ερμηνεία της Παιδαγωγίας του Ηλία Ζέγγελη” από τον Θοδωρή Κανταρέλη, Αρχιτέκτονα, Εντεταλμένο διδάσκοντα στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστημίου Πατρών [28/04].

· Ανοιχτή συζήτηση με τον Δημήτρη Αντωνακάκη και την Ελένη Ευθυμίου με θέμα “Προσεγγίσεις Συναισθηματικής Εκπαίδευσης”, που πραγματοποιήθηκε στον χώρο του Atelier 66 [12/05].

Επιφορτισμένοι με την έννοια που μας κινεί στη δημιουργική διαδικασία, μέσα από τη διαντίδραση με την ύλη (πηλός, πέτρα, ξύλο, μέταλλο, γύψος), και μέσα από τον πειραματισμό (χύτευση, θραύση, χάραξη, καλούπωμα, σύνθεση), δημιουργούμε τα κατάλληλα εργαλεία για να συνθέσουμε.

Νοηματοδοτούμε εν τη γενέσει του έργου τις νύξεις που αποκαλύπτονται δια χειρός και προσδίδουμε σημασία στα σημεία των ενεργειών μας ως προς τη δημιουργία του χώρου [εν προκειμένω, στον εικαστικό και στον αρχιτεκτονικό χώρο].

Ακολουθούμε μια αλυσιδωτή διεργασία σκέψης - δράσης με την έγνοια μας στραμμένη στον παραγόμενο βιωμένο χώρο. Τί σημαίνει για τον τόπο, τον χρόνο, την κοινωνία και τί σημαίνει για τον ίδιο τον δημιουργό, ο οποίος είναι υπόσχεση της Τέχνης και της Αρχιτεκτονικής του.

Ανοιγόμαστε στην πόλη για να γίνει η έκθεση, στην πόλη που της οφείλουμε την παρουσία μας ως μέρος της Σχολής. Είναι μια δράση που πιστεύουμε ότι θέτει το ζήτημα της ώσμωσης της Αρχιτεκτονικής και της Τέχνης. Η επιθυμία μας είναι να βρούμε τα εργαλεία που άπτονται των ευρύτερων εικαστικών και πνευματικών μας αναζητήσεων. Αυτό που επιδιώκουμε είναι να πράττουμε και ταυτόχρονα να συλλογιζόμαστε τι σημαίνει αυτό που κάνουμε για εμάς και για τον “Άλλον”.

Είναι η προσπάθεια να αναπτύξουμε ελεύθερα τη δημιουργική μας σκέψη.

Γιάννης Γιαννούτσος.

Παραθέτω στην συνέχεια και το υπόλοιπο φωτογραφικό υλικό από την έκθεση που μου παραχώρησε ο Γιάννης Γιαννούτσος, με τις διαφορετικής θεματολογίας εικαστικές και αρχιτεκτονικές συνθέσεις, των μεταπτυχιακών φοιτητών που χαρακτηρίζονται για την απλότητά τους αλλά και την περιορισμένη βέβαια αρχιτεκτονική συνθετότητα. 

Άννι Ξενοδοχίδη, εικαστική σύνθεση στον όροφο της έκθεσης

Άννι Ξενοδοχίδη, αρχιτεκτονική σύνθεση στον όροφο της έκθεσης

Σωτήρης Τραγαζίκης, εικαστική σύνθεση στο ισόγειο της έκθεσης

Σωτήρης Τραγαζίκης, αρχιτεκτονική σύνθεση στον όροφο της έκθεσης

Δανάη Τζώνη, Εικαστική σύνθεση στο ισόγειο της έκθεσης

Δανάη Τζώνη, αρχιτεκτονική σύνθεση στον όροφο της έκθεσης

Άννα Χρυσανθοπούλου, Εικαστική σύνθεση στο ισόγειο της έκθεσης

Άννα Χρυσανθοπούλου, Αρχιτεκτονική σύνθεση στον όροφο της έκθεσης

Γεράσιμος Κουκάς Εικαστική σύνθεση στον ισόγειο της έκθεσης

Γεράσιμος Κουκάς αρχιτεκτονική σύνθεση στον όροφο της έκθεσης

Μαρία Νικολοπούλου, Εικαστική σύνθεση στον ισόγειο της έκθεσης

Μαρία Νικολοπούλου, Φίλιππος Κοτσικος, αρχιτεκτονική σύνθεση στον ισόγειο της έκθεσης

Ιφιγένεια Πασχάλη, εικαστική σύνθεση στο ισόγειο της έκθεσης

Ιφιγένεια Πασχάλη, αρχιτεκτονική σύνθεση στον όροφο της έκθεσης

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΛΟΝΔΙΝΟ Νο 43

 ANISH KAPOOR

ΣΤΗΝ HAYWARD GALLERY

Βιώνοντας μια ιδιάζουσα συγκίνηση

Δεν ξεχνώ την εντυπωσιακή εγκατάσταση με τίτλο Marsyas (εικ. 1) , το μεγαλύτερο γλυπτό του βρετανοινδού και πολυβραβευμένου καλλιτέχνη Anish Kapoor, στην αίθουσα Turbine Hall της Tate Modern το 2002, που λόγω του τολμηρού και του μεγέθους του, προκάλεσε μια παράξενη αίσθηση δέους και θαυμασμού και σε ένα βαθμό καθιέρωσε διεθνώς τον Anish Kapoor, που εξελίχθηκε με έργα σε όλο τον κόσμο και με συνεργασίες με αρχιτέκτονες όπως ο Arata Isozaki, οι Herzog και de Meuron και άλλοι.

Έκτοτε ο Anish Kapoor συνέχισε με έργα ολοένα πιο σωματικά, σκοτεινά και ψυχολογικά απαιτητικά. Η μεγάλη κλίμακα παρέμεινε κυρίαρχη, αλλά το συναίσθημα μετατοπίστηκε, από το δέος και την αρχιτεκτονική μεγαλοπρέπεια προς το ανοίκειο, το σπλαχνικό, το αποπροσανατολιστικό. Τα επόμενα έργα του προκαλούν συχνά απώλεια προσανατολισμού, υποβολή, φόβο, ακόμη και υπαρξιακή ένταση. Έργα από μεμβράνες PVC, που καταλαμβάνουν τον χώρο σαν υλικά σώματα, πιέζοντας τον θεατή σε μια κατάσταση «αρχιτεκτονικής υποταγής», παρουσιάζονται στην τελευταία του έκθεσή του στην Hayward Gallery (εικ. 2), που επισκέφτηκα πρόσφατα, εντυπωσιακά αλλά και μακάβρια θα έλεγα, που παράλληλα εμβαθύνουν σε θεολογικά θέματα με μια ηθική ένταση, που δημιουργούν μια εμπειρία φόβου, και δέους όπως το Mount Moriah at the Gate of the Ghetto.

Έργα που επιλεκτικά παραθέτω στην συνέχεια, όπως τα κατέγραψα αφήνοντας για το τέλος τους προβληματισμούς μου.

Αίθουσα 1

All of Nothing, 2026

Αίθουσα 2

Μία αίθουσα γεμάτη με οπτικά εφέ, που αφήνουν το θεατή αβέβαιο, για την ύπαρξη του κενού και του βάθους, σε έργα αναρτημένα ή στο δάπεδο, ή εξέχοντα μέσα από μια ομιχλώδη λευκότητα.

Untitled,  2026, Fibreglass and paint

Descent into Limbo, 1992 / Mixed media and pigment

Γλυπτά από ανοξείδωτο χάλυβα

Εντυπωσιακά, απαστράπτοντα, επίτοιχα και περίοπτα γλυπτά από ανοξείδωτο χάλυβα, με προκλητικές φόρμες που αντανακλούν ως κοίλα και κυρτά κάτοπτρα ανεστραμμένο τον περιβάλλοντα χώρο, αλλά και κάθε επισκέπτη, φιλοξενούνται στις αίθουσες αλλά και στα δώματα της γκαλερί.

Iris, 1998

Untitled, 2026 / Steinless steel

Cloak, 2026 /Steinless steel

Tsunami, 2025 /Steinless steel

Αίθουσα  3

Ένα ανεστραμμένο αιωρούμενο υπεράνω της κεφαλής μας γλυπτό, ένα αναποδογυρισμένο αιματοβαμμένο βουνό που παραπέμπει στο Όρος Μοριά, όπου κατά την Παλαιά Διαθήκη, ο Θεός διέταξε τoν Αβραάμ να θυσιάσει τον γιό του. Πιστεύω βαθιά ότι είμαστε θρησκευόμενα όντα, ότι φέρουμε μέσα μας το μυστήριο, του φόβο που κρύβεται πίσω από την τελετουργική πράξη, τον φόβο του θανάτου,  σημειώνει ο Kapoor, παραθέτοντας παράλληλα τρεις ανηρτημένες αιματοβαμμένες εφιαλτικές οργανικές μορφές τυλιγμένες σε σακούλες.

Mount Moriam at the Gate of the Ghetto, 2022 / Mixed media and paint

Plastic Sacrifice I,II,III, 2026, Silicone, paint, PVC

Αίθουσα 4

Ακολουθεί ένα παράδοξο ορεινό τοπίο, ένα μεγάλης κλίμακας γλυπτό καλυμμένο από αδρή κόκκινη χρωστική, ένα χρώμα εμποτισμένο με συναίσθημα και τελετουργικούς συνειρμούς, με μια σκοτεινή πύλη στην κορυφή,  που οδηγεί στα μαύρα σκοτάδια του Kapoor. Ο τίτλος Ha Makom προέρχεται από μια εβραϊκή φράση που σημαίνει «Ο Τόπος», που χρησιμοποιείται για να εκφράσει την παγκόσμια παρουσία του θείου στον χώρο και στον χρόνο.

Ha Makom, 2026, Mixed media and paint

Αίθουσα 5

Τέλος, εδώ  μεταλλικοί δίσκοι εμπεριέχουν σιλικονούχες μορφές που παραπέμπουν σε απεχθείς αιματοβαμμένες μάζες σωματικού ιστού, προκαλώντας ανησυχία και δέος  στον επισκέπτη, ιδιαίτερα με τα «ρουξούνια απορροής» αίματος και σωματικών υγρών, ως υπενθύμιση κατά τον Kapoor τελετουργικής θυσίας.

Ritual Expiation II, II, I, 2025, Stell, silicone, paint

Με προβληματίζει αυτή η τέχνη σήμερα. Πέραν του όποιου εντυπωσιασμού που ενισχύεται από το παρελθόν του διάσημου αυτού καλλιτέχνη, αλλά και από μια μεθοδευμένη δημόσια προβολή, αποχώρησα από αυτή την έκθεση, έχοντας νοιώσει αποσπασματικά, μια ιδιάζουσα σύνθετη συγκίνηση, που συγκροτείται από δέος, τρόμο, απέχθεια, αμηχανία και  κάποιον θαυμασμό, για την τεχνική αρτιότητα ή την πρωτοτυπία κάποιων ευρηματικών επιλογών. Κάποιες βέβαια παραμένουν στο επίπεδο της άψυχης εικόνας, χωρίς να παραπέμπουν άμεσα σε ευρύτερου ενδιαφέροντος βιωματικές ανησυχίες, ή έστω σε προσωπικούς και ευρύτερους προβληματισμούς, πάρα έμμεσα μόνο μέσω των κειμένων.

 Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση