ANDREAS GIACUMACATOS:
NICOS VALSAMAKIS
η μεγάλη μονογραφία από τις εκδόσεις Electa,
μέσα από μια συνέντευξη
Προκαλεί ενδιαφέρον και συγκίνηση, όταν κάποιοι αρχιτέκτονες καταφέρνουν να παραμένουν δημιουργικοί και ενεργοί μέχρι και σε μεγάλη σχετικά ηλικία, και ακόμη περισσότερο όταν ξεπερνούν τα εκατό τους χρόνια. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο βραζιλιάνος αρχιτέκτονας Oscar Niemeyer, που έζησε δουλεύοντας στο γραφείο του μέχρι τα 104 του χρόνια στην Βραζιλία. Στην Ελλάδα αντίστοιχα ο δικός μας Νίκος Βαλσαμάκης που εργάζεται αδιάκοπα εδώ και εβδομήντα πέντε χρόνια, εξακολουθεί να βρίσκεται καθημερινά στο γραφείο του σε ηλικία 102 ετών, πάντα με ελάχιστο προσωπικό και με την υποστήριξη της συζύγου του Μαρίας Σερδάρη Βαλσαμάκη. Πρόσφατα μάλιστα πληροφορήθηκα ότι εθεάθη να ψωνίζει στο τμήμα των σχεδιαστικών στο κατάστημα ΠΛΑΙΣΙΟ.
Η προσεχής κυκλοφορία της πρώτης μεγάλης μονογραφίας στην Ελλάδα και διεθνώς, του Ανδρέα Γιακουμακάτου για τον Νίκο Βαλσαμάκη από τις εκδόσεις Electa-Mondadori, που αναδεικνύει το σύνολο του έργου του από το 1951 έως σήμερα, αποτελεί ένα σημαντικό εκδοτικό γεγονός. Μία έκδοση, με εξαιρετική εικονογράφηση και γραφιστική επιμέλεια, που πραγματοποιήθηκε σε στενή συνεργασία του επιμελητή Ανδρέα Γιακουμακάτου με τον αειθαλή δάσκαλο της ελληνικής αρχιτεκτονικής, που θα έχει βέβαια την χαρά να την απολαύσει εν ζωή. Στη μονογραφία αυτή, που θα κυκλοφορήσει σύντομα και στην Ελλάδα από το δίκτυο των εκδόσεων Καπόν, πέρα από την παρουσίαση των έργων του, γράφουν επίσης οι αρχιτέκτονες Τηλέμαχος Ανδριανόπουλος, Στέλιος Γιαμαρέλος, Μανώλης Ηλιάκης, Άλκηστις Ρόδη, Χρήστος Τέσσας και Παναγιώτης Τσακόπουλος.
Η συνέντευξη με τον Ανδρέα Γιακουμακάτο
Ακολουθεί κείμενο από την ενδιαφέρουσα τηλεφωνική συνέντευξη, που πραγματοποιήσαμε στις 07 11 2026 με τον Ανδρέα Γιακουμακάτο, αυτός στην Ιταλία και εγώ στο Λονδίνο, στηριγμένη σε σειρά ερωτημάτων που του έθεσα σχετικά με το πώς και πότε ξεκίνησε αυτό το εγχείρημα με τις εκδόσεις Electa, ποια ήταν η αφορμή και ποιος ο στόχος, καθώς και με ποιο τρόπο συμμετείχε σε αυτό ο Νίκος Βαλσαμάκης, και με ποια κριτήρια επιλέχθηκαν οι συγκεκριμένοι έξι αρχιτέκτονες και με ποια λογική κινήθηκε η θεματολογία των κειμένων τους;
Τέλος, για τις όποιες χαρακτηριστικές πληροφορίες σχετικά με την διαδρομή για την ολοκλήρωση αυτής της έκδοσης. Παραβλέποντας την δική μου συμμετοχή στο τρέχον κείμενο, παρεμβάλλονται φωτογραφίες από έργα του Νίκου Βαλσαμάκη, κάποιες ανέκδοτες, που ευγενικά παραχωρήθηκαν από τον Ανδρέα Γιακουμακάτο.
Το κείμενο της συνέντευξης
Ο Νίκος Βαλσαμάκης στη Μύκονο.
Εδώ και χρόνια σκεφτόμουν ότι στο Βαλσαμάκη οφείλουμε μία έκδοση διεθνή, μία μονογραφία, η οποία να είναι αντάξια της προσφοράς τους στην ελληνική αρχιτεκτονική. Βασική μου σκέψη ήταν πάντα η Electa βέβαια. Διότι η Electa είναι ο καλύτερος εκδοτικός οίκος διεθνώς σε ότι αφορά τις μονογραφίες. Δεν υπάρχει καλύτερος εκδοτικός οίκος και από την άποψη της πληρότητας, δηλαδή αν δεις τί έχει δημοσιεύσει η Electa από μονογραφίες εδώ και τα τελευταία 40 χρόνια, είναι κάτι εντυπωσιακό. Πρώτον, οι μονογραφίες για τους παλιούς αρχιτέκτονες της αναγέννησης και του μπαρόκ, αλλά αυτό είναι το λιγότερο. Η μεγάλη της συμβολή είναι στους αρχιτέκτονες, από τους τελευταίους του 19ου αιώνα.
Όπως οι Τέοντορ Φίσερ και Φρανκ Λόιντ Ράιτ και στην συνέχεια σε όλους τους μεγάλους του 20ού. αιώνα Και δεν είναι μόνο αυτό, είναι η εξαιρετική ποιότητα των εκδόσεων, η οποία είναι πασίγνωστη διεθνώς. Αυτό είναι κάτι που μπόρεσα να το διαπιστώσω και δια ζώσης αυτό τον ενάμιση χρόνο που δουλεύουμε. Υπήρχε όμως και ένας άλλος λόγος.
Στην ELECTA είχαν δημοσιευτεί δύο σπουδαίες μονογραφίες για Έλληνες αρχιτέκτονες. Ο ένας είναι ο Πικιώνης, του Alberto Ferlenga, που βγήκε το 1999, και ο άλλος είναι ο Άρης Κωνσταντινίδης που δημοσιεύτηκε το 2010 από την Paola Cofano. Έτσι λοιπόν εδώ έλειπε το τρίτο κομμάτι αυτού, που εγώ αποκαλώ τριλογία και το γράφω και στο βιβλίο: Τριλογία της Electa. Σε αυτή έλειπε ο Βαλσαμάκης. Έτσι, γιατί με τον τρόπο αυτό ολοκληρωνόταν μέσα στη συλλογή της Electa η εικόνα της ελληνικής αρχιτεκτονικής, τουλάχιστον της ιστορικής πια μπορούμε να πούμε ελληνικής αρχιτεκτονικής, των ανθρώπων που έγραψαν ιστορία στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα και που άφησαν το στίγμα τους στην ελληνική αρχιτεκτονική.
Ύδρα, δεκαετία του 1950 (φωτό Ν. Βαλσαμάκης από το πρώτο ταξιδι του στην Ύδρα)
Στα τέλη του 2024, μίλησα και με τους Βαλσαμάκηδες για το θέμα αυτό, και φυσικά ήταν κάτι το οποίο τους άρεσε πάρα πολύ, και στην συνέχεια μίλησα με την Electa.
Το πρώτο εξάμηνο με την Electa το περάσαμε σε πολλά διαδικαστικά. Τελικά, δέχτηκε την πρόταση γιατί γνώριζαν τον Βαλσαμάκη και βέβαια τους έστειλα και κάποιο υλικό για να δουν και κάτι περισσότερο από το έργο του. Η Electa ήθελε καταρχήν το βιβλίο να βγει στα Ιταλικά για την ιταλική αγορά. Υπήρχε μια μεγάλη συζήτηση όπου τους έλεγα ότι το βιβλίο πρέπει να είναι και σε μία γλώσσα πιο αναγνώσιμη, όπως τα αγγλικά. Οπότε τελικά το βιβλίο βγήκε αγγλικά και ιταλικά, και είναι πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι είναι η πρώτη τέτοια μονογραφία που κάνει η Electa. Ήταν ένα εγχείρημα πολύ σύνθετο, από την άποψη ότι, όπως καταλαβαίνεις πολύ καλά, το να συσκευάσεις δύο γλώσσες μέσα σε ένα βιβλίο είναι πάντα ένα ζήτημα. Πώς βάζεις δύο γλώσσες σ'ένα βιβλίο, πώς γράφεις όχι μόνο τα κείμενα, πώς γράφεις τη βιβλιογραφία, πώς γράφεις την εργογραφία, πώς γράφεις τις λεζάντες, πώς γράφεις δηλαδή δύο γλώσσες σε ένα βιβλίο είναι ένα σύνθετο πρόβλημα εκδοτικό, γραφιστικό και τα λοιπά.
Πολυκατοικία, Τοσίτσα 19 και Οικονόμου, Αθήνα.
Στα τέλη Σεπτεμβρίου του 2025, η Electa μου έστειλε, ένα σημείωμα για το σχέδιό της, σχετικά με το χρονοδιάγραμμα της έκδοσης. Θέλω να σου πω πάνω σε αυτό, ότι οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι δεν βάζουν μπροστά ένα βιβλίο και όποτε βγει και όποτε τελειώσει και όποτε οι συγγραφείς θα στείλουν τις διορθώσεις. Υπάρχει σαφές διάγραμμα, γιατί αυτό είναι και επιχειρηματικό διάγραμμα, είναι και οικονομικό διάγραμμα λόγω και του μεγάλου κόστους αυτών των εκδόσεων.
Μου έστειλαν λοιπόν αυτό το διάγραμμα, που λέει αν θέλουμε να βγει το βιβλίο το Νοέμβριο του 26, πρέπει μέχρι τα τέλη του Μαΐου να σταλεί όλο το υλικό και από τον Ιούνιο και μετά αρχίζει η επεξεργασία, η γραφιστική, οι διορθώσεις και τα λοιπά.
Στα τέλη Μαΐου, όταν μου έγραψαν ότι πρέπει να μας στείλετε κάποιο υλικό, τους έστειλα τα πάντα. Γιατί ήταν έτοιμα τα πάντα, επειδή ήξερα τι σημαίνει προθεσμίες Electa, δεν υπήρχε περιθώριο καθυστερήσεων.
Το γιαπί στην κατοικία Βαλσαμάκη στη Φιλοθέη, 1961.
Όταν εγώ στις αρχές του 2025 πρότεινα στην Electa και το δέχτηκε να γίνει η έκδοση, άρχισα να δουλεύω στο αρχείο Βαλσαμάκη. Ομολογώ ότι ο Νίκος και η Μαρία μου παραχώρησαν το αρχείο με πολύ μεγάλη γενναιοδωρία. Το αρχείο βρίσκεται στο γραφείο, το οποίο είναι και ψηφιοποιημένο και εξαιρετικά τακτοποιημένο. Αυτό ήταν πάρα πολύ σημαντικό. Γιατί οι αρχιτέκτονες πρέπει να ξέρουν ότι η δουλειά τους δεν είναι μόνο να σχεδιάζουν και να χτίζουνε, αλλά και να προβάλλουν σωστά το έργο τους και να οργανώνουν σωστά το γραφείο τους, να φωτογραφίζουν σωστά τα έργα τους, να προετοιμάζουν δηλαδή ένα υλικό που να μπορεί να είναι χρήσιμο και ωφέλιμο για όποιον σκεφτεί να ασχοληθεί με αυτούς, δηλαδή να κάνει μία μονογραφία, να κάνει κάτι για αυτούς. Πρέπει το υλικό να είναι με κάποια ευταξία.
Οικία Δημητρόπουλου στο Ρίο, 1963.
O Βαλσαμάκης πραγματικά με την ευταξία που τον διακρίνει και η τάξη που έχει στη δουλειά του, την έχει και στο αρχείο του. Έχει ένα καταπληκτικό αρχείο και σε αρκετό βαθμό άγνωστο, όπως θα φανεί στο βιβλίο, και όταν άρχισα να δουλεύω, φυσικά με πιάσαν οι εφιάλτες, διότι ένα τέτοιο τεράστιο αρχείο δεν είναι εύκολα διαχειρίσιμο. Δεν ξέρεις που να ξεκινήσεις και που να τελειώσεις. Είναι απίστευτος ο όγκος, κάτι που το κάνει να φαίνεται καταρχήν μη διαχειρίσιμο. Παρόλα αυτά, μετά από πάρα πολλή δουλειά, φτάσαμε στα τέλη του '25.
Η δημοσίευση της οικίας Παράσχη στην Ανάβυσσο (1961) από τον Άρη Κωνσταντινίδη στο γερμανικό περιοδικό “md (moebel interior design)”, τχ. 8, 1964.
Η δομή του βιβλίου
Γύρω στον Οκτώβριο του '25, προβληματιζόμενος για τη δομή του βιβλίου, κατέληξα στην εξής φόρμουλα. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη, μία μεγάλη εισαγωγή δική μου, μία σειρά δοκιμίων, και στο τέλος η παρουσίαση του έργου του σε 6 ενότητες. Σχετικά με τα δοκίμια ζήτησα από τους έξι εξαιρετικούς συναδέλφους, που αποδείχθηκαν και πάρα πολύ πρόθυμοι και συνεργάσιμοι, η προσέγγιση του Βαλσαμάκη να μην γίνει με βάση τον παραδοσιακό τρόπο όπως σήμερα, όπως οι τυπολογίες, τα ξενοδοχεία, τα σπίτια, οι περίοδοι, ποιες περίοδοι. Έγινε με έναν τρόπο διαφορετικό. Με βάση αυτό το κριτήριο, ζήτησα από τον καθένα να ασχοληθεί με ένα ζήτημα με το οποίο είχε αποδεδειγμένη εμπειρία και είχε γράψει για αυτό κάτι με κάποιο τρόπο.
Εσωτερικό δωματίου στο ξενοδοχείο Αμαλία των Δελφών, 1963.
Έτσι, από την Άλκηστη Ρόδη ζήτησα τη σχέση εσωτερικού και εξωτερικού χώρου στο έργο του Βαλσαμάκη γενικά. Από τον Πάνο Τσακόπουλο, ζήτησα να μιλήσει για την τυπολογική και την ογκοπλαστική ευελιξία στο έργο του Βαλσαμάκη. Εγώ εκτός από την εισαγωγή, έγραψα ένα κομμάτι όπως των άλλων με τίτλο «Λιτότητα της εκφραστικής θερμοκρασίας.» με την έννοια τα εκφραστικά μέσα του Βαλσαμάκη και κατά πόσον η μορφή είναι καθοριστική για το έργο του. Η απάντηση βέβαια είναι πολύ συζητήσιμη, και δεν είναι δεδομένη.
Μελέτη παιδικού σταθμού στον Χολαργό, 1981.
Από τον Στέλιο Γιαμαρέλο, που ασχολείται εδώ και χρόνια με τον τοπικισμό, ζήτησα την έννοια του «τοπικού» στο Βαλσαμάκη. Ναι, και βεβαίως, την έννοια του τοπικού - εδώ είναι η Ρόδος ιδού και το πήδημα- και βέβαια ο Γιαμαρέλος, ιδιαίτερα ευφυής, έστειλε ένα κείμενο με τον εξαιρετικά επιτυχημένο τίτλο “Cosmo Regionalism”. Για το ζήτημα της δομής και της κατασκευής που είναι πάρα πολύ σημαντικό στον Βαλσαμάκη, ζήτησα δύο κείμενα, το ένα από τον Τηλέμαχο Ανδριανόπουλο και το άλλο από τον Χρήστο Τέσσα, που είναι καθηγητής στα Χανιά, ο οποίος έχει κάνει και διδακτορικό για τα ζητήματα της κατασκευής και έχει επιστημονικές συμβολές πάνω σε αυτό. Και βέβαια από τον Μανώλη Ηλιάκη, που είχε συμμετάσχει πάρα πολύ καλά και στο συνέδριο για τον Bauhaus που είχαμε κάνει και που είναι πάρα πολύ καλός στο θέμα του design. Το design στην αρχιτεκτονική του Βαλσαμάκη και ειδικά το design των επίπλων, που είναι πολύ σημαντική παράμετρος.
Οικία Παπαγούνου στη Σταμάτα, 1985.
Η παρουσίαση των έργων
Τα έργα έχουν παρουσιαστεί κατά εννοιολογικές ενότητες και όχι κατά τυπολογίες: Η μία είναι η ποιητική του υψηλού κτιρίου της δεκαετίας του ΄50. Εκεί υπάρχουν πολλά έργα του Βαλσαμάκη, πολλές πολυκατοικίες άγνωστες, οι οποίες είναι πάρα πολύ σημαντικές και οι οποίες είναι αυτές που θεμελιώνουν τον κανόνα του. Ο κανόνας του Βαλσαμάκη είναι η δεκαετία του ΄50 στην Αθήνα.
Μία άλλη ενότητα είναι ο τοπικισμός στο Βαλσαμάκη, ο οποίος σχετίζεται με το τι σημαίνει τοπικότητα. Τι σημαίνει ένταξη στο Βαλσαμάκη. Τι σημαίνει σχέση με το περιβάλλον. Είναι πολύ ισχυρό αυτό το ζήτημα στο Βαλσαμάκη.
Έτσι λοιπόν αυτές είναι 6 ενότητες και τεκμηριώνονται με ένα υλικό πάρα πολύ σημαντικό.
Τρεις κατοικίες διακοπών Στόλμαν στην Αντίπαρο, 1997.
Βέβαια, εδώ υπάρχει ένα ζήτημα: Δεν θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε μόνο πρωτότυπο υλικό και όχι υλικό που είναι ήδη γνωστό, διότι η Αρχιτεκτονική του Βαλσαμάκη έχει σε ένα βαθμό ταυτιστεί με την εικόνα με την οποία παρουσιάζεται. Ο Βαλσαμάκης είναι ταυτισμένος με την περίφημη φωτογραφία του σπιτιού του Λαναρά, αλλά και με την φωτογραφία της Τράπεζας Πίστεως. Είναι ταυτισμένος με την φωτογραφία του σπιτιού του, την κλασική φωτογραφία που επισυνάπτεται. Μια σημερινή φωτογράφιση του σπιτιού, δεν θα εξέφραζε το νόημα της αρχιτεκτονικής, όπως έχει προσληφθεί.
H κατοικία Βαλσαμάκη στη Φιλοθέη, 1961
Άρα λοιπόν, ένα κομμάτι της εικονογράφησης είναι το ήδη γνωστό και ένα άλλο κομμάτι της εικονογράφησης είναι άγνωστο και πολύ αποκαλυπτικό. Υπάρχει ένας συνδυασμός στην εικονογράφηση αυτού του βιβλίου, και πρέπει να πω ότι το υλικό αυτό άρεσε πάρα πολύ στην ELECTA. Υπάρχουν και ανέκδοτες φωτογραφίες από έργα που δεν έχουν δημοσιευτεί, ή και αν έχουν δημοσιευτεί, οι φωτογραφίες αυτές είναι πρωτότυπες, είναι άγνωστες.
Οικία Καδιανάκη στο Ηράκλειο Κρήτης, 2008.
Στο τέλος, υπάρχει μία πλήρης εργογραφία του Βαλσαμάκη, και μία πλήρης βιβλιογραφία, η οποία μέχρι σήμερα ήταν περιορισμένη, και σε πολλές περιπτώσεις με λάθος αναφορές. Προηγήθηκε πάρα πολύ δουλειά και σε διεθνείς βιβλιοθήκες για να βρω τις ξένες δημοσιεύσεις του, για να είναι η μονογραφία πιστή και να είναι σημείο αναφοράς χωρίς κανένα λάθος δηλαδή και πιστεύω ότι έγινε αυτό, και από την επιστημονική άποψη της τεκμηρίωσης η μονογραφία είναι πλήρης.
Η παραγωγή του βιβλίου
Υπάρχει επίσης και ένα άλλο ζήτημα σχετικά με τον τρόπο παραγωγής του βιβλίου από ένα μεγάλο εκδοτικό οίκο. Πρέπει να σου πω ότι πήγα δύο φορές στο Παλάτσο Μονταντόρι στο Σεγκράτ έξω από το Μιλάνο στο κτήριο του Niemeyer δηλαδή, για να ελέγξω τα τυπωμένα δοκίμια των φωτογραφιών, όχι τα ψηφιακά. Εκεί εργάζονται χίλια άτομα, όχι για την Electa, για τη Μονταντόρι. Η Electa πια είναι αγορασμένη από την Μονταντόρι και εκεί παράγουν εφημερίδες, περιοδικά, βιβλία. Είναι μια βιομηχανία πραγματικά, αλλά είναι ένα υπέροχο περιβάλλον και το επίπεδο είναι πάρα πολύ υψηλό σε ό,τι αφορά τα κείμενα, και όσον αφορά την επεξεργασία των εικόνων.
Τουριστικό συγκρότημα Blue Iris (Four Seasons), Μύκονος, 2019-2026.
Πρέπει να σου πω, ότι για το βιβλίο αυτό, εκτός από εμένα, έγινε πάρα πολύ δουλειά από τουλάχιστον 5 ή 6 άτομα. Ήταν η γενική συντονίστρια και η γενική υπεύθυνη της έκδοσης στο Μιλάνο. Ήταν και ο γραφίστας, ο οποίος δούλευε από την Ισπανία.
Ήταν τουλάχιστον τρία άτομα για τα κείμενα, μεταξύ των άλλων και δύο μεταφράστριες, διορθώτριες, ένας υπεύθυνος ποιότητας των εικόνων, ο έλεγχος τελικής ποιότητας γινόταν από ένα συγκεκριμένο άτομο, και τον Γενικό Διευθυντή βέβαια της έκδοσης, ο οποίος έχει περισσότερο εποπτικό ρόλο. Συν εμένα, ο οποίος πρέπει να σου πω ότι τους έδωσα πάρα πολλές αφορμές για σκέψη και είχαμε πάρα πολύ μεγάλη ανταλλαγή απόψεων, πάρα πολλά διαδικτυακά calls για την επεξεργασία του βιβλίου. Πρέπει να πω, ότι το καλοκαίρι δεν κατάλαβα διακοπές, διότι είχαμε μια φορά την εβδομάδα call για διάφορα ζητήματα, πέρα από τα εκατοντάδες, δεν ξέρω πόσα, ίσως είναι και χιλιάδες και τα mail που έχουμε ανταλλάξει.
Αυτή η πραγματικά τεράστια δουλειά, οδήγησε σε αυτό το αποτέλεσμα. Το βιβλίο ήταν έτοιμο αρχές Αυγούστου. Όλες οι διορθωτικές κινήσεις, στα κείμενα, στη βελτίωση των φωτογραφιών, ήταν έτοιμες αρχές Αυγούστου. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό, αλλά πιο πολύ, δουλειά είχε μετά, με τις λεπτομέρειες που απαιτούν πιο πολύ χρόνο και έχουν πιο πολύ κόπο από το γενικό layout. Στις 352 σελίδες του βιβλίου, υπάρχει ένας σχεδιασμός πολύ πρωτότυπος και πάρα πολύ δημιουργικός, με ολοσέλιδες εικόνες, κάτι που το ήθελε πολύ ο Νίκος ο Βαλσαμάκης. Το design του βιβλίου είναι πραγματικά αριστουργηματικό.
Ξενοδοχείο Αμαλία στην Αθήνα, 1957: ενδεικτική σελιδοποίηση τόμου.
Πολύ υψηλοί στόχοι, πολύ υψηλή ποιότητα στη δουλειά για το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Και πιστεύω ότι αυτό που προέκυψε είναι το καλύτερο δυνατό που θα μπορούσε να προκύψει. Αυτό βέβαια επαφίεται στο κοινό να το αξιολογήσει, όπως πάντα συμβαίνει, αλλά νομίζω ότι το αποτέλεσμα είναι πάρα πολύ υψηλό.
Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση


RGB%20come%20le%20scuole%20anni%201930%20copy.jpg)
_resize.jpg)
_resize.jpg)


_resize.jpg)
RGB-%20EDIT_resize.jpg)

RGB_resize.jpg)










.png)




