ΜΗΛΙΩΝΑΣ ΠΡΕΣΠΩΝ

Για την διάσωση ενός σπάνιου μικρού οικισμού από την τουριστική επέλαση

Όταν τον Μάρτιο του 2005 βρέθηκα περιπλανώμενος στις Πρέσπες, σταμάτησα σε έναν εγκαταλελειμμένο μικρό οικισμό τον Άγιο Γερμανό, όπου εντυπωσιάστηκα από τις σπάνιες εικόνες μιας ιδιάζουσας ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Εγκαταλελειμμένα διώροφα κυρίως σπίτια, φτιαγμένα με κύριο οικοδομικό υλικό τις πλίνθες από το χώμα της περιοχής, και ενίοτε με πέτρινη βάση. Κτίσματα με μια τυπολογία, που την χαρακτηρίζει η συμμετρία στις όψεις, τα εξέχοντα χαγιάτια ή σαχνισιά στο κέντρο με αέτωμα, και σε κάποιες περιπτώσεις η επικάλυψη της πλινθοδομής με περίτεχνα επιχρίσματα με κυμάτια και διακοσμητικά στοιχεία του νεοκλασικισμού, που μέσα στον χρόνο είχαν αποκολληθεί αποκαλύπτοντας την επίσης περίτεχνη πλινθοδομή, με τις ξυλοδεσιές.

Εικόνες από τον εγκαταλελειμμένο μικρό οικισμό Άγιο Γερμανό, 2005

Με πλήγωσε τότε η ερημία και η εγκατάλειψη αυτών των ταπεινών και περίτεχνων κτισμάτων, και ακόμη περισσότερο όταν πληροφορήθηκα ότι η ερημία αυτή οφείλεται στον εμφύλιο, καθώς η περιοχή ήταν χαρακτηρισμένη ως έδρα του ηττημένου Δημοκρατικού Στρατού. Μετά τις μάχες στο Γράμμο και το Βίτσι και το τέλος του πολέμου, οι κάτοικοί της την εγκατέλειψαν κάτω από τον φόβο των αντεκδικήσεων. Ενήλικες και παιδιά πέρασαν με τα πόδια τα σύνορα, μέχρι τα πράγματα να κοπάσουν, πιστεύοντας ότι σύντομα θα γυρίσουν στις περιουσίες τους. Κανείς δεν γύρισε. Το ελληνικό κράτος τους έκλεισε τα σύνορα και οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να καταφύγουν στις χώρες του τότε "παραπετάσματος": Γιουγκοσλαβία, Τσεχοσλοβακία, Πολωνία, Ουγγαρία, Σοβιετική Ένωση. Μετά το '49, η Πρέσπα ερήμωσε. Πολλά σπίτια σταδιακά κατέρρευσαν και άλλα γκρεμίστηκαν. Όσα διασώθηκαν από την φθορά χρησιμοποιήθηκαν ως κατοικίες και άλλα ως αποθήκες και στάβλοι.

Κάποια χρόνια μετά, χάρηκα ιδιαίτερα όταν ένα ζευγάρι νέων ανθρώπων από την Αθήνα, η Αγγέλα Γεωργαντά αρχιτέκτων και ο Νίκος Γιαννάκης περιβαλλοντολόγος, γιος του αγαπητού συναδέλφου Βασίλη Γιαννάκη, αποφάσισαν το 2009 να εγκατασταθούν μόνιμα στο γειτονικό μικρό οικισμό Μηλιώνα, αποκαθιστώντας μια παλιά διώροφη κατοικία, με τις παραδοσιακές τεχνικές, δίνοντας νέα ζωή στο χωριό, έχοντας παρέα τα δύο τους άλογα, και συμβάλλοντας ενεργά σε θέματα που αφορούν την περιοχή. Στην πορεία μάλιστα, παρακολουθώντας την καθημερινότητά τους, ζήλεψα γι αυτό τους το εγχείρημα, σε ένα μοναδικό τοπίο και με μια υψηλή ποιότητα ζωής.

Νίκος Γιαννάκης

Ο Νίκος Γιαννάκης είναι βιολόγος και περιβαλλοντολόγος, απόφοιτος του Πανεπιστημίου Αθηνών, με μεταπτυχιακές σπουδές στην αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής ρύπανσης και διδακτορικό στην εδαφοβιολογία από το Πανεπιστήμιο του Λιντς. Διαθέτει πολυετή εμπειρία στη διαχείριση προστατευόμενων περιοχών καθώς και στις περιβαλλοντικές και χωροταξικές μελέτες. Ζει στις Πρέσπες από το 2009, διετέλεσε πρόεδρος του Φορέα Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Πρεσπών την περίοδο 2011–2018. Είναι υπεύθυνος για την εκπόνηση Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών στις περιοχές Natura 2000 της Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας, με επίκεντρο την προστασία της βιοποικιλότητας, ενώ συμμετέχει σε τοπικές πρωτοβουλίες ενάντια στη μετατροπή φυσικών εκτάσεων σε βιομηχανικές ζώνες για μεγάλα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Η Αγγέλα Γεωργαντά βραβεύεται το 2016 από τον Πρόεδρος της Europa Nostra

τον διάσημο Placido Domingo, για το έργο της "Αποκατάστασης και Ανάδειξης του Νερόμυλου του Αγ. Γερμανού Πρεσπών"

Η Αγγέλα Γεωργαντά είναι αρχιτέκτων μηχανικός που ζει και εργάζεται στις Πρέσπες, με αντικείμενο την αποκατάσταση παραδοσιακών κτισμάτων και την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Έχει ασχοληθεί με τις παραδοσιακές τεχνικές φυσικής δόμησης, ιδιαίτερα με την κατασκευή και τη χρήση ωμόπλινθων. Στα έργα της περιλαμβάνεται η αποκατάσταση και ανάδειξη του νερόμυλου του Αγίου Γερμανού Πρεσπών, ένα μισοκατεστραμμένο ασήμαντο κτίσμα, που σήμερα έχει αποκτήσει σημαντική επισκεψιμότητα, και το 2016 απέσπασε το Βραβείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Πολιτιστική Κληρονομιά / Europa Nostra και συγκαταλέχθηκε στους επτά νικητές Grand Prix. Έχει επίσης εκπονήσει τη μελέτη αποκατάστασης του παλαιού νερόμυλου της Ξάνθης, σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.

Δείτε στο τέλος της ανάρτησης συνέχεια το σχετικό βίντεο για το σημαντικό αυτό προβιομηχανικό μνημείο, τον Νερόμυλο Αγίου Γερμανού, μια παραγωγή της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών:

Ακολουθεί η αποκατάσταση της κύριας διώροφης κατοικίας της Αγγέλας Γεωργαντά και του Νίκου Γιαννάκη, με λιθόκτιστο ισόγειο και πλινθόκτιστο όροφο.

Αποκατάσταση κτισμάτων μιας παλιάς πατριάς, που περιλάμβανε 2 κατοικίες και 7 βοηθητικά κτίσματα.

Με το ίδιο πάθος που αντιμετωπίστηκε ο Νερόμυλος του Αγίου Γερμανού, και η αποκατάσταση της κατοικίας τους, ο Νίκος και η Αγγέλα ευαισθητοποιημένοι με θέματα περιβάλλοντος αλλά και της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, νοιάζονται και κινητοποιούνται για τον τόπο τους, τη νέα τους πατρίδα. Τον μικρό αυτό οικισμό του Μηλιώνα προ του 1923, στις παρυφές του όρους Βαρνούντα, που διατηρεί μέχρι σήμερα αναλλοίωτο σε μεγάλο βαθμό τον μορφολογικό του χαρακτήρα και συγκροτεί ένα σπάνιο και συνεκτικό οικιστικό σύνολο, αντιπροσωπευτικό της τοπικής Πρεσπιώτικης δόμησης των αρχών του 20ου αιώνα και της ιστορικής μνήμης του τόπου. Παρά τη σημερινή ερειπιώδη κατάσταση πολλών κτισμάτων, το σύνολο εξακολουθεί να αποτυπώνει με σαφήνεια τον αρχικό του χαρακτήρα.

Αεροφωτογραφία του οικισμού

Σήμερα όμως, ο Μηλιώνας βρίσκεται κι αυτός αντιμέτωπος με την αλόγιστη τουριστική ανάπτυξη, που δεν χωράει στα παραδοσιακά κτίσματα, και απαιτεί την κατεδάφισή τους, αφαιρώντας κομμάτια από την ιστορική μνήμη του τόπου.

Το υπό κατεδάφιση χαρακτηριστικό δείγμα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του 1919

Μία νέα τουριστική μονάδα τεσσάρων αστέρων και σαράντα δύο κλινών με υπόγειο και πισίνα, προετοιμάζεται να ενταχθεί στον οικισμό, κατεδαφίζοντας ένα χαρακτηριστικό δείγμα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του 1919 και της ιστορικής φυσιογνωμίας της προστατευόμενης περιοχής του Εθνικού Πάρκου Πρεσπών.

Η νέα τουριστική μονάδα 42 κλινών του αρχιτεκτονικού γραφείου KIPSELI ARCHITECTS, που υπογράφει η αρχιτέκτων Κίρκη Ιουλία Μαριολοπούλου

Μια πρωτοβουλία που εγείρει θέματα, με δεδομένο ότι λόγω του μικρού μεγέθους του οικισμού, η κατεδάφιση ακόμη και λίγων κτισμάτων για την ανέγερση μεγάλου μεγέθους και εκτός κλίμακας τουριστικών εγκαταστάσεων, θα αλλοιώσει ανεπανόρθωτα τον χαρακτήρα του, καθιστώντας αδύνατη τη μελλοντική κήρυξή του ως παραδοσιακού.

Σήμερα στην Πρέσπα υπάρχουν μόνο δύο κηρυγμένοι παραδοσιακοί οικισμοί, ο παραλίμνιος οικισμός Ψαράδες και ο ορεινός Άγιος Γερμανός. Σχετικά με τον Μηλιώνα, όπου τα πλινθόκτιστα κτίσματα έχουν τη δυνατότητα με παραδοσιακές τεχνικές να αποκατασταθούν και να αξιοποιηθούν, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΗΡΥΞΗ ΤΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΩΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΥ:

Το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής Π.Ε. Φλώρινας, αντιμετωπίζοντας το θέμα : "Κατεδάφιση ερειπίων προϋφισταμένων του έτους 1955" για την "Ανέγερση ξενοδοχείου τεσσάρων αστέρων και σαράντα δύο κλινών με υπόγειο, πισίνα και περίφραξη" σημειώνει επίσης:

Η κατεδάφισή του θα αλλοιώσει την μορφολογία του οικισμού, ενώ η αντικατάστασή του με κατασκευή πλήρως ασύνδετη και ξένη προς τα παραδοσιακά χαρακτηριστικά του - σε συνδυασμό με την κεντροβαρική του θέση - θα ακυρώσει τη δυνατότητα κήρυξής του ως παραδοσιακού.

Η ανάγκη εξασφάλισης της μελλοντικής κήρυξης του οικισμού ως παραδοσιακού, σε συνδυασμό με το υλικό τεκμηρίωσης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της συγκεκριμένης αγροικίας και την κεντροβαρική της θέση, αποτελούν επαρκείς λόγους για την πρόταση χαρακτηρισμού της ως διατηρητέας από το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής.

Στο ΣΧΟΟΑΠ (Σχέδιο Χωρικής και Οικιστικής Οργάνωσης Ανοικτής Πόλης.)του Δ. Πρεσπών (Φάση Β1) και συγκεκριμένα, στο Κεφάλαιο "Ρόλοι των οικισμών στον αναπτυξιακό σχεδιασμό" σημειώνεται:

"Ο εγκαταλειμμένος οικισμός Μηλεώνας διατηρεί αναλλοίωτα τα στοιχεία της παραδοσιακής τοπικής αρχιτεκτονικής. Πολλά κτίσματα είναι σε κακή κατάσταση ή ερείπια, αλλά υπάρχουν ακόμα αρκετά σε μέτρια-καλή κατάσταση. Προτείνεται από την παρούσα μελέτη για άμεση κήρυξη ως παραδοσιακός και κήρυξη ως διατηρητέων των περισσότερων κτισμάτων του."

Ψηφίσματα υποστήριξης και εκδηλώσεις ενδιαφέροντος έχουν επίσης διατυπωθεί από την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, την MONUMENTA, την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Φλώρινας , κ.α.

ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Μια τέτοια πρωτοβουλία για την κήρυξη του οικισμού ως παραδοσιακού και ως διατηρητέων των κτισμάτων του, θέτει κάποια ερωτήματα για την βιωσιμότητα μιας τέτοιας επιλογής, με στόχο την αποφυγή της επέλασης «του καινούργιου», που δυστυχώς νομοτελειακά επιβεβαιώνεται σε όλη την επικράτεια εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων. Στο βαθμό μάλιστα, που από πρώτη ματιά δεν διαπιστώνεται μια δυναμική μιας ευρύτερης αξιοποίησης των παλαιών εγκαταλελειμμένων κτισμάτων από παλιούς ιδιοκτητες ή νέους εποικιστές. Παράλληλα, υπάρχουν και τα θέματα ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων των επενδυτών-ιδιοκτητών, που στην περίπτωσή μας έχουν προχωρήσει σε αρχιτεκτονικές προτάσεις καθόλα νόμιμες. Προτάσεις βέβαια που ενώ αναζητούν επί μέρους μορφολογικές επιρροές από την περιοχή, τις εφαρμόζουν αδέξια, αγνοώντας την επικρατούσα ελεύθερη διάταξη των αυτόνομων κτισμάτων στον οικισμό, και μεγιστοποιώντας την εκμετάλλευση προτείνουν πολυσύνθετα και πολύπλοκα κτιριακά συμπλέγματα που ανατρέπουν την χαρακτηριστική συνολική εικόνα ενός αραιοδομημένου οικισμού, με ανεξάρτητα ελεύθερα κτίσματα.

Η νέα τουριστική μονάδα 42 κλινών του αρχιτεκτονικού γραφείου KIPSELI ARCHITECTS, που υπογράφει η αρχιτέκτων Κίρκη Ιουλία Μαριολοπούλου

Η διατήρηση και υπεράσπιση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και της αρχιτεκτονικής μας ταυτότητας, απαιτεί έντονες προσπάθειες, ίσως και κάποιες θυσίες και ενίοτε και οικονομικές παραχωρήσεις, απολαμβάνοντας τελικά ως πολύτιμο αντίκρισμα αυτήν την σπάνια υπεραξία, που τελικά προκύπτει και εισπράττουμε όλοι εμείς, από όλους εκείνους που όπως και στην περιοχή των Πρεσπών, με την συμβολή, τις αρχτεκτονικές μελέτες και τις κατασκευαστικές κατευθύνσεις της Αγγέλας Γεωργαντά, σπεύδουν τα τελευταία χρόνια να αποκαταστήσουν και να βιώσουν τις εγκαταλελειμμένες κατοικίες.

Αποκαταστάσεις που ακολουθούν τις ίδιες τεχνικές δόμησης, με βασικό υλικό τους πλίνθους, που εξασφαλίζουν ελευθερία δόμησης, ευκολία αλλαγών, στατική επάρκεια ως προς τους σεισμούς, εξαιρετική θερμομόνωση και πάνω από όλα αυτή την ζεστασιά και την γοητεία του παλιού, που ανατροφοδοτεί μνήμες και παραπέμπει σε εποχές μιας άλλης ποιότητας ζωής, που φαίνεται σήμερα να είναι το ζητούμενο.

Πλινθόκτιστη κατοικία που αποκαταστάθηκε περίπου το 2014 και επιχρίστηκε με κόκκινο αργιλόχωμα.

Ευχαριστίες για τις φωτογραφίες και τα αποσπάσματα κειμένων που ευγενικά παραχωρήθηκαν από το αρχείο της Αγγέλας Γεωργαντά.

Ακολουθεί το σχετικό βίντεο για το σημαντικό  προβιομηχανικό μνημείο, τον Νερόμυλο Αγίου Γερμανού, μια παραγωγή της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών:

 Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

«ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ»

ΜΕ ΤΟΝ ΜΙΧΑΛΗ & ΤΗΝ ΑΓΝΗ ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗ

Έργα και αφηγήσεις από ένα αγαπημένο και γοητευτικό ζευγάρι αφιερωμένο στην σύγχρονη τέχνη και στην γραφιστική

Αγνή και Μιχάλης Κατζουράκης: Βενετία, 1961 / Αθήνα 2023 

Όταν το 2010 προετοίμαζα το βιβλίο και την έκθεση με τίτλο «αρχέτυπα, Από τις καλύβες και τα μαντριά στην σύγχρονη τέχνη και αρχιτεκτονική» και προχωρώντας σε συσχετισμούς φωτογραφιών μου με καλύβες και έργα τέχνης, αναδεικνύοντας τις επιρροές των καλλιτεχνών, επέλεξα μεταξύ άλλων και το ακόλουθο έργο του Μιχάλη Κατζουράκη που ξεχώρισα ως χαρακτηριστικό δείγμα και το ενέταξα τόσο στο βιβλίο όσο και στην έκθεση, μαζί με δική μου φωτογραφική καταγραφή.

Μιχάλης Κατζουράκης, Νεκρή Φύση, 1995

Βόρεια Ευβοια, Παπάδες, Περιοχή Ξεροπόταμος. 18 08 2005, φωτο Γιώργος Τριανταφύλλου

Λίγες ημέρες μετά τα εγκαίνια της έκθεσης, ο Μιχάλης μου τηλεφώνησε για να με ευχαριστήσει και μου πρότεινε να επισκεφτώ το ατελιέ του και να διαλέξω ένα από τα έργα του. Με υποδέχτηκε με την γνωστή σε όλους ευγένειά του, και με ξενάγησε στου χώρους του μεσοπολεμικού διωρόφου κτιρίου του στην οδό Σαλαμίνος δίπλα στο BIOS όπου γοητεύτηκα με το χώρο που δούλευε, μια μακρόστενη αίθουσα στον όροφο και με το ντεπό στο ισόγειο, από όπου διάλεξα και το ακόλουθο έργο που μου χάρισε. Μία σπάνια χειρονομία ευγένειας.

Μας δόθηκε τότε η ευκαιρία να γνωριστούμε καλύτερα, να ενημερωθώ καλύτερα για το έργο του και ήταν η αφετηρία μιας φιλικής σχέσης που εδραιώθηκε μέσα από την παρακολούθηση των εκθέσεων του, και των προσωπικών επαφών, μέσα από τις οποίες γνώρισα και την ταλαντούχα σύντροφό του Αγνή.

Τον Μιχάλη αποχαιρετίσαμε τον Δεκέμβριο του 2025.  Είχαν προλάβει να πραγματοποιήσουν με την Αγνή μια μεγάλη αναδρομική έκθεση στην Θεσσαλονίκη με τίτλο «Incontri - Συναντήσεις» στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Α.Π.Θ. από 3 Οκτωβρίου 2023 έως 10 Ιανουαρίου 2024. Περιλάμβανε περισσότερα από 170 έργα των δύο καλλιτεχνών, ζωγραφικά, γλυπτά και αφίσες. Μια έκθεση που πραγματοποιήθηκε οκτώ χρόνια μετά την μεγάλη αναδρομική έκθεση του Μιχάλη στο Μουσείο Μπενάκη.

Άποψη της έκθεσης στο Τελλόγλειο Ίδρυμα

Ο Κατάλογος της έκθεσης

Αν και δεν μπόρεσα να επισκεφτώ αυτή την έκθεση, κατάφερα τελικά να αποκτήσω τον εξαιρετικό κατάλογο, που μου κέντρισε το ενδιαφέρον τόσο με τα κείμενα της Αλεξάνδρας Γουλάκη ομότιμης καθηγήτριας ΑΠΘ και Διευθύντρια Τελλόγλειου Ιδρύματος Τεχνών, της Μαίρης Μιχαηλίδου, και του Χριστόφορου Μαρίνου, ιστορικού Τέχνης και επιμελητή και μια συζήτηση με τον Ντένη Ζαχαρόπουλο, όσο και με την παρουσίαση επιλεγμένων έργων τους που συγκροτούν μια αντιπροσωπευτική σύνοψη της δουλειάς τους. Παρόλο που στο αρχείο μου έχω φωτογραφικό υλικό που έχω καταγράψει από προηγούμενες εκθέσεις, επέλεξα να παραμείνω στην παρουσίαση των αντιπροσωπευτικών αυτών έργων τους.

Με αφορμή την επιλογή φωτογραφικού υλικού από τον κατάλογο για αυτή την ανάρτηση, επισκέφτηκα την Αγνή Κατσουράκη στο σπίτι του ζευγαριού στο Ψυχικό, όπου μου παρουσίασε και μια σειρά έργων που πραγματοποιεί στο πλαίσιο προσωπικών αναζητήσεων και παράλληλα με τις τακτικές συναντήσεις ενασχόλησης με την τέχνη που πραγματοποιούνται με ένα γκρούπ γυναικών με εποπτεία της εικαστικού Κατερίνας Ζαχαροπούλου. Η Αγνή έχει σπουδάσει ζωγραφική και στην πορεία πέρασε στις γραφικές τέχνες. Δεν παύει όμως να συνεχίζει να ζωγραφίζει και παράλληλα τα τελευταία χρόνια γοητεύτηκε με το computer έχοντας μάλιστα ξεκινήσει και σχετικά μαθήματα μια και συνδέεται πιο άμεσα με την γραφιστική.

Ξεκινώντας την συζήτησή μας μαζί με τον καφέ, μου προσέφερε φρεσκοψημένα κουλουράκια που έγιναν με την συνταγη της θείας της Ισμήνης που ήταν η δεύτερή της μητέρα, και αποτέλεσαν την αφετηρία μιας αυτοαναφορικής αφήγησης:

Με την θεία Ισμήνη ζήσαμε μαζί όλη την κατοχή. Είμαστε στο Βερολίνο πριν αρχίσει ο πόλεμος γιατί ο πατέρας μου έκανε το ντοκτορά του εκεί, πάνω στην «μηχανική» σε μεγάλα έργα. Ήταν ένας άνθρωπος ζενί, αλλά κατέστρεψε τον εαυτό του. Και αυτό είναι ένα καρφί στην ψυχή μου. Γιατί ήταν ένας άνθρωπος εκπληκτικός, ωραίος, έξυπνος, μορφωμένος. Ήταν απίθανος. Πολύ καλός σε αυτά που έκανε! Αλλά έπαθε το εξής: Είχε παντρευτεί πολύ νέος, η μαμά με έκανε δεκαοχτώ χρονών και ο πατέρας μου ήταν έξη χρόνια μεγαλύτερος. Μόλις τελειώνει το Πολυτεχνείο, παντρεμένοι και οι δυό τους έχοντας κάνει και εμένα, αποφάσισαν να πάνε στο Βερολίνο. Η μαμά στην σχολή καλών τεχνών, ήταν πολύ καλή, και ο πατέρας μου ξεκίνησε το διδακτορικό του.

Άρχισε τότε ο πόλεμος που κήρυξε η Μεγάλη Βρετανία στην Γερμανία, φάγαμε και κάποιους βομβαρδισμούς στο Βερολίνο, τους πρώτους που ξεκίνησαν οι Άγγλοι – μιλάμε βέβαια για το 1939. Ήρθαμε εδώ λοιπόν κακήν κακώς, πήγε ο πατέρας μου στο μέτωπο  και όλο τον καιρό του πολέμου έκανε φροντιστήριο σε αυτούς που ήθελαν να δώσουν στο Πολυτεχνείο και μόλις τελειώνουν όλα αυτά παίρνει υποτροφία από το British Council για να πάει στην Αγγλία για να ξαναρχίσει το ντοκτορά του και να το τελειώσει. Έκανε όμως κακό λογαριασμό θέλοντας να μας βάλει σε καλά σχολεία, μόνο με μια υποτροφία. Για να τα βγάλει πέρα αφήνει το πάλι ντοκτορά, μπαίνει στο BBC μαζί με την μαμά στο ελληνικό τμήμα, δουλεύοντας παράλληλα και μόνος του ως μηχανικός, και εμείς με την αδελφή μου εσώκλειστες στο σχολείο. Περνάει ο καιρός και τελειώνοντας το σχολείο παίρνω το καπελάκι μου και φεύγω, γυρίζοντας στην Ελλάδα γιατί δεν ήθελα να μείνω στην Αγγλία, και έρχομαι στην θεία μου την Ισμήνη. Κάποια στιγμή μου γράφει ο πατέρας μου ότι «εμείς φεύγουμε οικογενειακά! μου ζητήθηκε να πάω στην Αμερική και αν θέλεις να έρθεις πες το μου να σου φτιάξω τα χαρτιά σου». Δείχνω το γράμμα στον Μιχάλη (Κατζουράκη) που είμαστε μαζί πριν έλθω στην Ελλάδα.

Γνωριζόμαστε από δεκαοχτώ χρονών εκείνος στο Παρίσι και εγώ στο Λονδίνο. Έρως τρελλός! Του δείχνω το γράμμα και τον ρωτώ να μείνω ή να φύγω. Όχι μου λέει και την άλλη ημέρα ήρθε με το δαχτυλίδι των αρραβώνων της μαμάς του. Ο πατέρας μου για να τα βγάλει πέρα όλο αυτό τον καιρό, έπαιρνε διεγερτικά για να μη κοιμάται την νύχτα και να δουλεύει και το πρωί καταπραϋντικά για να μπορεί να βγάλει την ημέρα. Και έτσι κατέστρεψε την ψυχική του ηρεμία. Ύστερα πήγε στην Αμερική, ολοκλήρωσε το ντοκτορά του, έγινε καθηγητή στο Illinois Institute of Technology - τον εκτιμούσαν πολύ - και τελείωσε ως ομότιμος. Ήταν και στην MENSA (ένας διεθνής οργανισμός για άτομα με πολύ υψηλό δείκτη νοημοσύνης (IQ). Δεν επέστρεψε ποτέ στην Ελλάδα, έμεινε στην Αμερική μαζί με την αδελφή μου και την μητέρα μου.

Παιδικά τραύματα

Αυτό που είσαι, είσαι μαζί με τα τραύματά σου. Για μένα το πιο σημαντικό τραύμα ήταν η αναχώρηση από την Ελλάδα. Εγώ, με το που έφυγα, είπα ότι θα ξαναγυρίσω. Δεν το ξέχασα ποτέ. Πήρα το δίπλωμα μου και έφυγα από την Αγγλία, χωρία να ρωτήσω κανέναν, και τα δύο χρόνια ώσπου να παντρευτώ έμεινα με τις θείες μου. Με την θεία μου την Ισμήνη ζήσαμε όλη την κατοχή μαζί, ήταν ο άνθρωπος που με προστάτευε. Αυτό ήταν ένα μεγάλο τραύμα, της Αγγλίας, δηλ. σκέψου ένα παιδί να λέει ότι εγώ εδώ δεν μένω. Και έσωσα την ζωή μου νομίζω με αυτόν το τρόπο. Βλέπω την αδελφή μου εκεί που παρόλο έχει μια ευτυχισμένη ζωή εκεί δεν μπορεί να ξεχάσει την Ελλάδα. Και εγώ γύρισα και νομίζω ότι έκανα καλά.

Έχοντας φτάσει πια σε μια ηλικία που κατάλαβα ότι η ζωή μου τελειώνει, λέω θέλω να ζήσω. Δεν θέλω να  καθηλωθώ πάνω σε ένα καναπέ. Θέλω να ανθίσω, να πετάξω! Και να με χώσουν σε χώμα θα βγώ, στα κλαδιά. Αυτή είναι η έννοια όλης αυτής της πρώτης μου δουλειάς. Ξεκίνησε όταν ήμουνα στο Παρίσι.  Καθόμουνα με την πλάτη στο παράθυρο και απέναντί μου ήταν ένα έργο του Μιχάλη. Και κάνω αυτή την κίνηση με τα χέρια μου και λέω του Μιχάλη: Φωτογράφισέ το αυτό γιατί είναι ωραίο με το παράθυρο από πίσω μου. Και αυτό ήταν ότι δεν θέλω να είμαι κλεισμένη μέσα, ήθελα να βγώ να πετάξω, να ανθίσω. Όλη αυτή σειρά των έργων που βγήκε με τα χέρια είναι αυτό που σκεφτηκα όταν κατάλαβα ότι είναι πια πολύ σοβαρά και πρέπει να προσπαθήσω πάρα πολύ να μην σουρώσω πάνω στον καναπέ. Όσο γίνεται… Και δείχνω βέβαι χέρια γέρικα αλλά και νεανικά που θέλουν να βγούν έξω από αυτό το «πράγμα».

Untitled, 2021 Ψηφιακή εκτύπωση σε Dibond σύνθετο αλουμίνιο 3mm

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος όταν είδε αυτά τα έργα, μου είπε ότι: «αυτό που κάνεις είναι τέχνη», και χαίρομαι γιατί οι περισσότεροι λένε ότι λειτουργώ σαν γραφίστρια. Και βέβαια τι πειράζει.

Παραθέτω στην συνέχεια επιλεγμένα από τον κατάλογο έργα της Αγνής, στα οποία τα χέρια κατέχουν περίοπτη θέση στην σύνθεση, που σε κάποια από αυτά αναπτύσσονται σε leporello:

Untitled, 2021 Ψηφιακή εκτύπωση σε Dibond σύνθετο αλουμίνιο 3mm

 Untitled, 2021 Ψηφιακή εκτύπωση σε Dibond σύνθετο αλουμίνιο 3mm

 Untitled, 2020 Ψηφιακή εκτύπωση σε Dibond σύνθετο αλουμίνιο 3mm

Untitled, 2020 Ψηφιακή εκτύπωση σε Dibond σύνθετο αλουμίνιο 3mm (τμήμα)

 Untitled, 2017 Ψηφιακή εκτύπωση σε Dibond σύνθετο αλουμίνιο 3mm

Untitled, 2022 Ψηφιακή εκτύπωση σε Dibond σύνθετο αλουμίνιο 3mm

/Untitled, 2019 Ψηφιακή εκτύπωση σε χαρτί (τμήμα από leporello)

Untitled, 2019 Ψηφιακή εκτύπωση σε χαρτί (τμήμα από leporello)

Ο Μιχάλης και εγώ, συνεχίζει η Αγνή, δεν είμαστε ιδιαίτερα κοινωνικοί. Ο Μιχάλης ακόμη περισσότερο! Είχε φίλους αγαπητούς που δεν τους έπαιρνε τηλέφωνο. Ήταν φοβερά εσωστρεφής, ένας ευαίσθητος άνθρωπος και φοβερά ευγενής. Όλα αυτά τα χρόνια που ζήσαμε μαζί ποτέ δεν με έθιξε.

Πράγματι, όπως σημειώνει η Αλεξάνδρα Γουλάκη στον Κατάλογο:

Ένα εξαιρετικά καλλιτεχνικό ζευγάρι στη ζωή και την εργασία, συνένωσε την εφαρμογή (γραφιστική) με την «καθαρή τέχνη» σε ένα πλαίσιο συνεργασίας μοναδικά υψηλού επιπέδου, αγωγής, καλλιέργειας, ποιότητας, χιούμορ, θεμελιώνοντας τις προϋποθέσεις για μία εντελώς ασυνήθιστη ατμόσφαιρα δημιουργίας στον εργασιακό χώρο.

Για τον Μιχάλη Κατζουράκη

Foto, Marili Zarkou

Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1933 και σε ηλικία 5 ετών η οικογένειά του εγκαθίσταται στην Αθήνα. Τελειώνοντας το Κολλέγιο φεύγει για το Παρίσι για σπουδές στην ζωγραφικής και την γραφιστική και επιστρέφοντας στην Αθήνα εργάζεται ως ελεύθερος επαγγελματίας γραφικών τεχνών, ξεκινώντας μια πετυχημένη διαδρομή ιδιαίτερα όταν το 1962 ίδρυσαν με τον Φρέντυ Κάραμποτ και την Αγνή ένα πρωτοποριακό για την εποχή γραφείο και σύντομα κατάφεραν να αλλάξουν τη γραφιστική σκηνή στην Ελλάδα και να «καθιερώσουν ένα ανανεωτικό κοσμοπολίτικο ύφος μοντερνισμού, ποιότητας και καλού γούστου, με φρεσκάδα νέων ιδεών και ευρημάτων στο οπτικό περιβάλλον της καθημερινής ζωής».

Μέσα από έναν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό ατομικών εκθέσεων και αμέτρητες συμμετοχές σε ομαδικές, παρουσίασε ένα πλούσιο σε αναζητήσεις εικαστικό έργο. Όπως σημειώνει ο Χριστόφορος Μαρίνος σταθερός επιμελητής των εκθέσεών του: Ο Μιχάλης Κατζουράκης ήταν άνθρωπος λιγομίλητος και προτιμούσε να αφήνει το έργο του να μιλά αντί γι΄αυτόν. Υπήρξε ένας από τους πρωτεργάτες της μεταπολεμικής αφαιρετικής τέχνης στην Ελλάδα. Εμπνεύστηκε από τα ίχνη της ανθρώπινης παρέμβασης μέσα από τις περιπλανήσεις του κατά την διάρκεια των ταξιδιών του καταγράφοντας μαρτυρίες εγκατάλειψης, συγκροτώντας σταδιακά εικαστικές ενότητες σε ένα γόνιμο διάλογο με την φωτογραφία, προχωρώντας παράλληλα και σε γλυπτικές αναζητήσεις.

Ακολουθούν εικαστικά έργα του Μιχάλη, που παρουσιάστηκαν στο Τελόγλειο, που έχουν πραγματοποιηθεί την περίοδο 1996-2023. Έργα με γυαλί, με οντουλέ χαρτί και λαμαρίνα, γλυπτά από χαλκό, πλέγματα από χάλυβα και μπετόν, φωτογραφίες με κοντέινερ, σφραγισμένα παράθυρα, καθώς και έργα ζωγραφικά με ακρυλικά και λάδια.

 Windows 15, 2015, Πλαίσιο χάλυβα με τυπογραφικούς σφιχτήρες, ακρυλικό, γυαλί και κυματοειδές χαρτόνι συσκευασίας, led.

Nightmare, 2017, Βαρέλι, γυαλιά, led

Box B, 2014, Χαλκός

 2.S.T.A.B, 2004, Επιχρωμιωμένος ορείχαλκος, ράβδοι ανοξείδωτου χάλυβα

Staligrabd 7, 2000 Σίτα Χάλυβα, κερίκαι πουδρα αλουμινίου σε πάνελ αλθμινίου

Capital Controls, 2016, Ψηφιακή εκτύπωση σε χαρτί Fine Art Cotton, επικολλημένο σε κάρβουνο

Windows 16 Keramikos, A.4, 2016, Ψηφιακή εκτύπωση σε Ινδικό χειροποίητο χαρτί, λάδι, γραφίτης, ξύλο balsa

Windows 16 Keramikos A.5, 2016, Ψηφιακή εκτύπωση σε Ινδικό χειροποίητο χαρτί, λάδι, γραφίτης

Urbanscapes 17.VI, 2017 Ακρυλικό και λάδι σε γυψοσανίδα Knauff, προσαρτημένη σε πάνελ reboard, πλαίσιο αλουμινίου

Urbanscapes 18. VII, 2018 Λάδι σε γυψοσανίδα Knauff, προσαρτημένη σε πάνελ reboard, πλαίσιο αλουμινίου

Urbanscapes 18. X, 2018 Λάδι σε γυψοσανίδα Knauff, προσαρτημένη σε πάνελ reboard, πλαίσιο αλουμινίου

Nature morte B, 2017 Ξύλινο πλαίσιο, κόντρα πλακέ Granucol (χαλαζίας) σε ακρυλικό plexiglass, φλοιός ευκαλύπτου, led.

 Nature morte III, 2020 Λάδι σε ξύλινες λωρίδες, φλοιός ευκαλύπτου και έλατου, ξύλινο πλαίσιο

Επιλογές από τα γραφιστικά:

Του Μιχάλη:

Μ. Κατζουράκης, αφίσες για τον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού (ΕΟΤ), 1962

113/ Μ. Κατζουράκης, αφίσες για τον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού (ΕΟΤ), 1963

 Μ. Κατζουράκης, αφίσα για το Φεστιβάλ Επιδαύρου, 1965

 Μ. Κατζουράκης, αφίσα για τοn Eλληνικό Οργανισμό Τουρισμού Φεστιβάλ Επιδαύρου, 1965

 Μ. Κατζουράκης, αφίσα για το Φεστιβάλ Επιδαύρου, 1966

130/ Μ. Κατζουράκης, διαχωριστικό κεφαλαίου «Αρχαίοι θησαυροί» στην ετήσια έκδοση της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, 1966.

 Μ.Κατζουράκης, αφίσα για την εταιρεία «Ολυμπιακές Κρουαζιέρες» 1959.

145/ Μ. Κατζουράκης, καταχώρηση στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο, 1967.

Της Αγνής:

 Αγνή Κατζουράκη, εξώφυλλο προγράμματος θεατρικής παράστασης δύο μονόπρακτων έργων του Πήτερ Σάφερ: «Η Αφροδίτη και ο ντετέκτιβ». 1966

Αγνή Κατζουράκη, διαχωριστικό κεφαλαίου «Καλλιτεχνικοί Θησαυροί» στην ετήσια έκδοση της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, 1964.

Αγνή Κατζουράκη, εξώφυλλο ετήσιας έκδοσης «Αρχιτεκτονικά Θέματα», 1973.

Αγνή Κατζουράκη, καταχώρηση στον περιοδικό τύπο, 1964.

Αγνή Κατζουράκη, καταχώρηση στον περιοδικό τύπο, 1970. Ζωγραφισμένο στο χέρι

 Αγνή Κατζουράκη, καταχώρηση στον περιοδικό τύπο, 1970. Ζωγραφισμένο στο χέρι

 Αγνή Κατζουράκη, καταχωρήσεις στον περιοδικό τύπο 1964-66

Αγνή Κατζουράκη, εσωτερικές σελίδες του παιδικού βιβλίου: «Το ταξίδι του Γιαννάκη», εκδόσεις Παπαδόπουλος, 1966-67.

Εκτός από τα δύο βραβεία Rizzoli, το περιοδικό gr design την τίμησε στις 8 Απριλίου 2017 στο Μουσείο Μπενάκη, με το Βραβείο ανάπτυξης των ιδεών και επαγγελματικού ήθους.

Ο Δημήτρης Αρβανίτης σημείωσε τότε: Η Αγνή Κατζουράκη δεν δίδαξε, με την τυπική έννοια, ως δασκάλα σε σχολές σχεδίου· ακόμη μια παθογένεια της ελληνικής πραγματικότητας. Ως σχεδιάστρια τού καθημερινού και του εφήμερου, κατέθεσε το έργο της συμβολή στη διαμόρφωση του ελληνικού ντιζάιν μέσω της αναδρομικής έκθεσης του Κ&Κ στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς το 2008. Θα πρότεινα στις νέες και στους νέους σχεδιαστές να παρακάμψουν την διακριτική σεμνότητα της Αγνής Κατζουράκη και να την προσεγγίσουν.

Φωτογραφίες από την απονομή του βραβείου 

Τέλος,  αξίζει τον κόπο να δει κανείς το video που προβλήθηκε στην τιμητική αυτή εκδήλωση στο Μουσείο Μπενάκη, που επιμελήθηκε ο Βασίλης Κωνσταντόπουλος.

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση