Monday, October 11, 2021



ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΚΟΡΟΣ

1821
«Η γιορτή»
+
ένα σχόλιο


σιγά εδώ, μη ταράξης
την ιεράν ανάπαυσιν
των τεθνημένων

                                           Ανδρέας Κάλβος, «Ωδαί»

Η Γαλανόλευκη, έντεκα ξύλα από τα γεφύρια των βουνών, οριζόντια ντυμένα με πανιά

Με αφορμή την σημαντική αυτή έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Κουμπάρη, θα ήθελα να σημειώσω κάποιες γενικότερες σκέψεις για τις σχετικές επετειακές εκδηλώσεις.

Έχω την αίσθηση ότι η επέτειος των 200 χρόνων μας ξεγλιστρά. Είχα την ελπίδα ότι θα ήταν μια καλή ευκαιρία να ξεπεράσουμε τις στρεβλώσεις και εξιδανικεύσεις του παρελθόντος, που από τα μαθητικά μας χρόνια έχουν εμποτιστεί εντός μας, προκαλώντας ένα αίσθημα εξαπάτησης και να μπούμε στην ουσία, να γνωρίσουμε την αλήθεια. Όσο μπορώ να παρακολουθώ τα γεγονότα των εορτασμών εκτιμώ ότι τελικά δεν είμαστε έτοιμοι να αναμετρηθούμε με το παρελθόν.

Πέρα από τα εξαιρετικά κείμενα και τις εκπομπές της Μαρίας Ευθυμίου και άλλες εκδηλώσεις και εκθέσεις, ακόμα και από την εμβληματική έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς, με τίτλο «1821 πριν και μετά» εισέπραξα μια αμφίσημη αίσθηση. Η τόσο καλοστημένη αυτή έκθεση με τα πραγματικά σπάνια εκθέματα και την τόσο  τεκμηριωμένη ιστορική ανάλυση, που θα έπρεπε να παραμείνει μόνιμα σε ένα μουσείο, ένοιωσα ότι δεν με άγγιξε σε βάθος. Εκτιμώ ότι στην ουσία ενισχύει την επίσημη εκδοχή της Ιστορίας, που αποκαλύπτεται μέσα από χρυσές κορνίζες, έργα τέχνης και κειμήλια, εντυπωσιακά παρουσιασμένα και δύσκολα αναγνώσιμα λόγω του μεγάλου μεγέθους και αριθμού. Αισθάνθηκα και πάλι κάπως σαν να χρυσώνεται το χάπι μέσα από την από κάθε πλευρά άψογη παρουσίαση. Θα πρόσθετα ακόμη και τις απαστράπτουσες ελληνοπρεπείς ενδυματολογικές αναφορές της κας Αγγελοπούλου, προέδρου της επιτροπής Ελλάδα-1821, που παρέμεινε για άλλη μια φορά σε ένα επίπεδο ευπρέπειας αλλά και εντυπωσιασμού.

Ο Χρήστος Μποκόρος

Έρχομαι τώρα στον Χρήστο Μποκόρο. Τι να πω για αυτόν τον σεμνό καλλιτέχνη που με συγκινεί στο διηνεκές, αποτυπώνοντας με τα έργα του μια Ελλάδα ξεχασμένη ευαίσθητη και αληθινή, έχοντας την τύχη να βιώσει σπάνιες προσωπικές εμπειρίες που καθορίζουν το καλλιτεχνικό του έργο. Αυτή την φορά στην Κουμπάρη το 1821 συνοψίζεται σε μια παράξενη γιορτή, που ομολογώ με συγκίνησε, με άγγιξε και με έβαλε σε ένα κλίμα που αισθάνθηκα ότι μπήκα στην ψυχή αυτών των σημαντικών προσώπων του 21.

Η είσοδος στην «Δόξα Μονάχη»

Μέσα σε μια κατανυκτική ατμόσφαιρα με μια διάχυτη ιερότητα, ο Μποκόρος ξεκινώντας υφαίνοντας φως και υφάινοντας σκοτάδι, σε περνάει από την νύχτα με εικόνες ηρώων και μνημείων αφανών, σε ένα χώρο με ένα μελαγχολικό φως της ημέρας όπου: «Μπαίνοντας από ένα στενεμένο διάδρομο ν’ απλώνεται στους τρείς τοίχους, ζωφόρος, η γιορτή, ένα μακρύ τραπέζι σε σχήμα πι, φτιαγμένο σαν από πολλά μικρά μικρότερα, άνισα μεταξύ τους, σκεπασμένα με τραπεζομάντηλα, κυρίως λευκά αλλά όχι ίδια, πολυκαιρισμένα, λερωμένα πιά, σαν να έχει φέρει ο καθένας το δικό του, οι φίλοι, οι συγγενείς, η γειτονιά, η πατρίδα όλη…»


[…] «Στις θέσεις των ηρώων αγριολούλουδα, λεμονανθοί, δαφνόφυλλα, μυρτιές, βασιλικούδια, λιόκλαδα, θυμαράκια, άλλοτε ζωγραφισμένα και άλλοτε πραγματικά.»
Πέρα από το στοιχείο της γραφής, κυριαρχεί και το στοιχείο της ύφανσης, μια και η μητέρα του ήταν υφάντρα.


Τι να πω περισσότερο για αυτόν τον χειρισμό του Μποκόρου. Έμεινα σιωπηλός αρκετή ώρα και ένοιωσα εκεί, μέσα από τη γιορτή και την αφαίρεσή, την δύναμη των αδυναμιών των ανθρώπων, που συνυπάρχουν, και στο όνομα ενός κοινού στόχου συμπορεύονται, μάχονται, και αντιμάχονται, διαφωνούν και ομονοούν, λεηλατούν και σφαγιάζουν και τελικά δοξάζονται άλλοτε νικητές και άλλοτε νικημένοι στο όνομα της μεγάλης πατρίδας. Τόσο απλά!

Παραθέτω στην συνέχεια όσα κατέγραψα φωτογραφικά σε αυτή την έκθεση απλά για να παραμείνουν στην ιστορία αυτού του ιστότοπου. Αδυνατώ όμως να μεταφέρω την αίσθηση του κατανυκτικού αυτού χώρου φωτισμένου υποδειγματικά, από τον σκηνοθέτη Φίλιππο Κουτσαφτή, σταθερό φίλο και συνεργάτη του καλλιτέχνη.

Η ιστορία υφαίνοντας φως | Η ιστορία υφαίνοντας στο σκοτάδι

Χτένι αργαλειού / Λεπτομέρεια

Μνημείο αφανών: το αίμα

Μνημείο αφανών: η σκιά

Οι Ήρωες επιφανείς και αφανείς


Σολωμός 3

Σκιά Σολωμού

Σκιά Καραϊσκάκη

Γενική άποψη «Δόξα Μονάχη»


Η Δόξα μονάχη (στην στέψη)























Ο κατάλογος της έκθεσης και το e μερολόγιο

Την έκθεση συνοδεύει ένας εξαιρετικός κατάλογος, υψηλής ποιότητας και ικανού μεγέθους, που σπάνια βλέπουμε σε εκθέσεις τα τελευταία χρόνια. Πέρα από την εκτενή παρουσίαση των έργων με υπέροχες μεγεθυμένες επιλεγμένες λεπτομέρειες, εμπεριέχει κείμενα του καλλιτέχνη που αφηγείται προσωπικές μνήμες, από την παιδική του ηλικία αναφερόμενος σε σπάνιες εικόνες και βιώματα που συγκινούν και ερμηνεύουν κατά κάποιο τρόπο τις εικαστικές επιλογές του. Ο Μποκόρος παράλληλα με το εικαστικό του έργο, επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά ότι έχει μια ικανότητα γραφής, μετατρέποντας τον κατάλογο σε ένα λογοτεχνικό θα έλεγα πόνημα με επιλεγμένα αποσπάσματα ποιημάτων, εικονογραφημένο με φωτογραφικό υλικό και κυρίως με τα έργα του, που βάζει τον αναγνώστη σε μια ατμόσφαιρα συμβάλλοντας ουσιαστικά στην απόλαυσή τους.  Ένθετο τεύχος στον τόμο, περιλαμβάνει  εισαγωγικά κείμενα του Γιώργου Μαγγίνη και των Δημήτρη Βλαστού και Μάνου Δημητρακόπουλου καθώς και κείμενα  των επιμελητών της έκθεσης Κωνσταντίνου Παπαχρήστου και Μάνου Δημητρακόπουλου, που συμμετείχε και στον σχεδιασμό της έκδοσης  σε συνεργασία με την Μαριάννα Πόγκα και τον Χρήστο Μποκόρο.

Παράλληλα, με την ευκαιρία της έκθεσης εκδόθηκε και δεύτερο eμερολόγιο του Χρήστου Μποκόρου στο οποίο σταχυολογούνται οι αναρτήσεις του στο διαδίκτυο και ειδικά στο facebook για το διάστημα από το 2016-2021.

Το δεύτερο e-μερολόγιο, σημειώνει ο Μποκόρος, αφιερώνεται ξανά με ευγνωμοσύνη στους εικονικούς φίλους του διαδικτύου, που με το πρόσχημα της δυνητικής επικοινωνίας συντροφεύουν ακόμη την πολύχρωμη μοναξιά στην φωτισμένη οθόνη του ηλεκτρονικού μας κενού.
Για άλλη μια φορά, επιβεβαιώνεται ότι το μέσον εξαρτάται πως το χρησιμοποιείς Το εργαλείο είναι χρήσιμο όταν έχεις κάτι να κάνεις με αυτό
Σιγά σιγά η καταγραφή άρχισε να γίνεται πιο εξομολογητική, κάτι σαν ημερολόγιο.

Διάρκεια έκθεσης έως 17 10 2021

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

 


Monday, October 4, 2021



doxiadis+

ENTANGLED KINGDOMS
(Εμπλεκόμενα βασίλεια)

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΤΗΝ


17ΤΗ BIENNALE ARCHITETTURA 
+
σχόλιο 
του Δημήτρη Φιλιππίδη


The Funghi Garden

Από πρώτη ματιά μου φάνηκε ακατανόητη και εκτός θέματος η ιδιότυπη αυτή συμμετοχή της ομάδας του Θωμά Δοξιάδη στο διεθνές τμήμα της φετινής 17ης Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στη Βενετία με κεντρικό θέμα «Πώς θα ζήσουμε μαζί;». Στην πρόσφατη σχετική ανάρτησή μου (5 07 2021, εδώ) για την συμμετοχή στο Ελληνικό περίπτερο, με θέμα τον άξονα της Αριστοτέλους στην Θεσσαλονίκη,  προσπέρασα την συμμετοχή της ομάδας Δοξιάδη στο Αρσενάλε, με κάποια αμηχανία, με δεδομένη μάλιστα και την πολύ μικρή δημοσιότητα. Σημείωσα απλά ότι η «συμμετοχή της ομάδας του Θωμά Δοξιάδη σχετίζεται με το βασίλειο των μυκήτων και πώς εμείς, οι άνθρωποι, είμαστε εμπλεκόμενοι με τη φύση και άλλα βασίλεια».

Without me you don’t exist

Επανήλθα όμως στο θέμα μετά από την επικοινωνία που είχα με τον Θωμά Δοξιάδη και γρήγορα συνειδητοποίησα ότι πρόκειται για μια πρωτότυπη, ενδιαφέρουσα και τελικά ξεχωριστή προσέγγιση που προσκάλεσε ο  επιμελητής της Μπιενάλε Hashim Sarkis και  αναδεικνύει μια εντελώς άγνωστη διαδικασία που συμβαίνει γύρω μας. Πρόκειται για μια συμμετοχή με τον πρώτο στον κόσμο κήπο από ζωντανούς μύκητες, οργανισμοί που συνήθως αγνοούμε, αλλά χωρίς τους οποίους εμείς, αλλά και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στον πλανήτη μας δεν θα υπήρχε. Ένα εγχείρημα με πειραματικό χαρακτήρα, που οργανώθηκε μεθοδικά από μια πολυσυλλεκτική ομάδα εργασίας σε ικανό διάστημα χρόνου και παρουσιάστηκε με εντυπωσιακό τρόπο, δίνοντας φωνή στους μύκητες στη συζήτηση για το μέλλον του πλανήτη και προκαλώντας το ενδιαφέρον του υποψιασμένου επισκέπτη.

Ζήτησα λοιπόν από την ομάδα αρχιτεκτονικής και αρχιτεκτονικής τοπίου doxiadis+ ένα αναλυτικό κείμενο, για την καλύτερη κατανόηση της συμμετοχής τους και την περιγραφή του μαγικού αυτού κόμου, το οποίο παραθέτω στην συνέχεια μαζί με την σχετική εικονογράφηση που μου παραχωρήθηκε.



Entangled Kingdoms 

doxiadis+ 
participation at  La Bienalle di Venezia 
– 17th Architecture Bienalle

Ένα μέρος της ομάδας στα εγκαίνια – από αριστερά Αλεξάνδρα Σουβατζή – Εύα Μπεριστιάνου – Θωμάς Δοξιάδης – Δέσποινα Γκίρτη

Η ομάδα αρχιτεκτονικής και αρχιτεκτονικής τοπίου doxiadis+ με την συμμετοχή της ‘Entangled Kingdoms’ απαντάει στη θεματική «Πώς θα ζήσουμε μαζί;», το φλέγον ερώτημα της 17ης Αρχιτεκτονικής Μπιενάλε – La Bienalle di Venezia με επιμελητή τον Hashim Sarkis.

Τα Εμπλεκομένa Βασίλεια-Entangled Kingdoms αναδεικνύουν τη σημασία της συμβίωσης μεταξύ των ειδών ως τον εκ των ων ουκ άνευ όρο για την επιβίωση και τη μελλοντική ευημερία του πλανήτη μας.

Η «διαμόρφωση της συμβίωσης» αποτελεί βασική φιλοσοφία της ομάδας μας, καθώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και τη θέση της ανθρωπότητας μέσα σε αυτόν, ως ένα σύστημα αλληλεξαρτήσεων και συγκρούσεων. Είμαστε ζωντανοί χάρη στο δίκτυο της ζωής στη Γη, στις λεπτές ισορροπίες και συνεχείς αλληλεπιδράσεις μεταξύ όλων των ζωντανών οργανισμών. Και γι’ αυτό το έργο μας κατευθύνεται από τη συνεχή αίσθηση θαυμασμού και σεβασμού για τις πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ των έμβιων όντων.

Η πρόσκλησή μας από τον επιμελητή Hashim Sarkis για να συμμετάσχουμε στην κυρίως έκθεση της 17ης Αρχιτεκτονικής Μπιενάλε, στο Arsenale το 2019, αποτέλεσε μια μοναδική ευκαιρία για να επικοινωνήσουμε μια ισχυρή αλλά ευαισθητοποιημένη δήλωση σχετικά με αυτό το δίκτυο αλληλεξαρτήσεων. Εστιάσαμε στο γοητευτικό Βασίλειο των Μυκήτων. Το μυκήλιο, οι υφομύκητες (ή αλλιώς μούχλες) και οι ζύμες, είναι οργανισμοί που συνήθως είτε αγνοούμε είτε βρίσκουμε αηδιαστικούς, αλλά χωρίς τους οποίους εμείς, αλλά και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στον πλανήτη μας όπως τον γνωρίζουμε, δεν θα υπήρχε. Οι μύκητες, το βασίλειο μεταξύ φυτών και ζώων, είναι οι αφανείς ήρωες του δικτύου της ζωής. Είναι ένας δημιουργός, ένας διαμεσολαβητής, ένας αποσυνθέτης. Και είναι απλά παντού.

Κατά την διάρκεια των αρχικών πειραμάτων

Οργανώθηκε μία ομάδα εργασίας από επτά μέλη του γραφείου μας, καθώς και από ανεκτίμητους εξωτερικούς συνεργατες όπως τη μυκητολόγο Ζάπη Γκόνου (Επίκουρη καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Αθηνών) και την επιμελήτρια Τζούλια Πιτς. Από την πρώτη μας επίσκεψη στο χώρο που μας παραχωρήθηκε στην Μπιενάλε, συνειδητοποιήσαμε ότι οι μύκητες ήταν ήδη εκεί, στους τοίχους και στον αέρα. Νιώσαμε την ανάγκη να κάνουμε το αόρατο ορατό, να δείξουμε στους επισκέπτες αυτόν τον εκπληκτικό κόσμο που μας περιβάλλει και αποτελεί ακόμη και μέρος του σώματός μας. Μεγαλύτερη σημασία για εμάς απέκτησε εξαρχής η ανάδειξη των μυκήτων ως ζωντανών οργανισμών τους οποίους πρέπει να σεβόμαστε για το δικό τους καλό, και όχι για τη χρησιμότητά τους σε εμάς. Καθώς δεν βρέθηκαν προηγούμενα παραδείγματα στα οποία οι μικροσκοπικοί και βραχύβιοι μύκητες να έχουν εκτεθεί ζωντανά, ξεκινήσαμε τη δική μας περιπέτεια προκειμένου να φτιάξουμε τον πρώτο «κήπο μυκήτων».


Αρχικά συλλέξαμε τα σπόρια των μυκήτων από τα δύο δωμάτια του Αρσενάλε. Στη συνέχεια, η Ζάπη τα ανέλυσε στο εργαστήριό του Πανεπιστημίου, εντοπίζοντας τα διάφορα είδη. Ακολούθησε ενάμισης χρόνος μελέτης και πειραμάτων. Για να μάθουμε πώς να καλλιεργούμε μύκητες, ξεκινήσαμε από το γραφείο μας, συλλέγοντας και αναπτύσσοντας τους μύκητες του κάθε δωματίου σε μικρά τρυβλία. Στη συνέχεια, κατασκευάσαμε γιγαντιαία τρυβλία και αρχίσαμε να καλλιεργούμε τους μύκητες της Βενετίας σε διαφορετικές συνθήκες. Σε κάθε πείραμα, ένας λιλιπούτειος κόσμος θαυμάτων αναπτυσσόταν μπροστά στα μάτια μας, σε διαφορετικά σχήματα, χρώματα, ταχύτητες. Η μεταξύ τους διάδραση επίσης ποίκιλλε. Άλλοτε διατηρούσαν ευγενικές αποστάσεις, άλλοτε αλληλοπροστατεύονταν ή προσπαθούσαν να καταπατήσουν ο ένας τον άλλον.

Το κεντρικό τριβόλι με τον κήπο μυκήτων

Τμήμα του τριβελιού που εκτίθεται στην έκθεση

Αλλά και το άγαρ, η τροφή πάνω στην οποία αναπτύσσονταν, μεταμορφωνόταν σε ένα πολύχρωμο μωσαϊκό επηρεασμένο από τη μεταβολική διαδικασία του καθενός. Πειραματιζόμασταν συνεχώς παρατηρώντας πώς η θερμοκρασία, τα διαφορετικά υλικά, η χωροθέτησή τους επηρέαζαν κάθε φορά το αποτέλεσμα. Ένα σημαντικό πόρισμα των διαδικασιών ήταν πως οι μύκητες δεν μπορούν να ελεγχθούν όπως τα φυτά. Είναι πολύ γρήγοροι, πολύ δυναμικοί, πολύ απρόβλεπτοι.

Στήνοντας την έκθεση στο Αρσενάλε της Βενετίας

Η ουσιαστική κατανόηση επιτυγχάνεται όταν η γνώση συνδυάζεται με το συναίσθημα. Πάνω σε αυτόν τον άξονα σχεδιάστηκε τελικά και η έκθεσή μας. Το εξωτερικό δωμάτιο, πλημμυρίζει από μία πλούσια ηχητική σύνθεση εμπνευσμένη από ολόκληρο το ζωικό βασίλειο, δίνοντας την αίσθηση στον επισκέπτη πως βρίσκεται σε ένα μέρος γεμάτο ζωή, σαν ζούγκλα. Ταυτόχρονα, ένα φως με τη μορφή μυκόριζας, τραβά τον επισκέπτη προς το δεύτερο σκοτεινό δωμάτιο το οποίο στέφεται με τη φράση "Without me You Don’t Exist".

The Funghi Garden

Το εσωτερικό δωμάτιο είναι σκοτεινό, τα μάτια επικεντρώνονται στον λαμπερό κήπο των μυκήτων. Μαύροι κοκκώδεις Ασπέργιλλοι, ροζ Fusariums με υφή σαν βαμβάκι, λαμπερά πορτοκαλί Epicoccum, άλλα και άλλα είδη όπως ο πράσινος Ασπέργιλλος, αναπτύσσονται, αλληλοεπιδρούν και αλλάζουν μέρα με τη μέρα. Καθημερινά λαμβάναμε μηνύματα από τον επιμελητή και άλλους συνεργάτες και συμμετέχοντες της Μπιενάλε σχετικά με την εξέλιξη του ζωντανού μας εκθέματος. "Πώς τα πάνε οι μύκητες σήμερα;", "Έχουν μεγαλώσει!", "Τι είναι αυτά τα πορτοκαλί", "Είναι πραγματικά όλοι γύρω μας;", "Πόσο όμορφοι", "Τι θα συμβεί στη συνέχεια;". Η αλήθεια είναι πως δεν έχουμε τις απόλυτες απαντήσεις. Έχουμε δημιουργήσει ένα σπίτι για αυτούς τους μύκητες, αλλά δεν τους ελέγχουμε.

Αποτύπωση της πειραματικής διαδικασίας

Ο λαμπερός κήπος πλαισιώνεται από δύο εργαστηριακά τραπέζια. Το ένα εξηγεί την πορεία της έρευνας και των πειραμάτων μας, ενώ στο δεύτερο περιγράφονται οι διαφορετικές λειτουργίες τους μέσα από φυσικά δείγματα μυκήτων και λειχήνες, που έχουμε συλλέξει στην Ελλάδα, στην Ιταλία και στην Πορτογαλία.

Close up πειράματος

Παράλληλα με τα παραπάνω, δεχθήκαμε μία πρόσκληση από τον Olafur Eliasson και την ομάδα του για να συμμετάσχουμε στο Συνέλευση του μέλλοντος - Future Assembly του ΟΗΕ, δίνοντας φωνή στους μύκητες στη συζήτηση για το μέλλον του πλανήτη. Οι αγαπημένοι μας μύκητες από το βουνό της Δίρφης στην Εύβοια μετακόμισαν στη Βενετία για να συμμετάσχουν στη συνέλευση.

Το μήνυμα των Εμπλεκομένων Βασιλείων-Entangled Kingdoms εμφανίζεται σε μια στιγμή συλλογικής ανησυχίας για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και τη σύνδεσή της με την πανδημία. Στόχος μας είναι να δώσουμε μορφή σε αυτό που είναι γύρω μας -ακόμα και αν δεν βλέπουμε- αναδεικνύοντας την κρυμμένη ομορφιά του. Ο ενάμισης χρόνος που διανύσαμε με τα μικροσκοπικά ξαδέρφια μας μας έκαναν να τα αγαπήσουμε. Τώρα χαμογελάμε στα μικροσκοπικά σύμπαντα που βρίσκουμε στο παλιό μας γιαούρτι, στη βάση ενός τοίχου, στο έδαφος που δουλεύουμε. Τα μάτια μας και οι καρδιές μας είναι ανοιχτά, και ελπίζουμε να συνεχίσουμε να ανοίγουμε αυτά των άλλων.
______________________

Credits :
Ονόματα και τις ειδικότητες της ομάδας

Production Credits

Project Author:
doxiadis+ - Landscape Architects, Architects
Thomas Doxiadis – Principal
Marina Antsakli- Architect
Despoina Gkirti- Architect, Landscape Architect
Eva Beristianou- Architect, Landscape Architect
Dionysia Liveri
- Architect, Landscape Architect
Angeliki Mathioudaki- Architect, Landscape Architect
Ioanna Potiriadi- Architect, Landscape Architect
Alexandra Souvatzi- Architect

Collaborators:
Zacharoula Gonou-Zagou - Mycologist, Scientific Collaborator
Julia Pitts - Exhibition Interpretation Consultant,
Alkestie Skarlatou - Lighting Designer
Peter Aslanidis - Sound Design, Composer, mixing
Kostas Linoxylakis - Sound, mixing
Lars Ohlendorf - Sound, assistance, sourcing
Helliniki Meletitiki - Structural Engineer
Cathy Cunliffe - Photographer
Lefteris Laxouvaris - Mycologist, Mushroom Supplier


και το σχόλιο 
του Δημήτρη Φιλιππίδη

ΕΜΠΛΕΚΟΜΕΝΑ ΒΑΣΙΛΕΙΑ

Ο τίτλος ακούγεται κάτι σαν περιπέτεια του Tolkien, και θα μπορούσε κάλλιστα να είναι. Το ότι σχετίζεται όμως με την τελευταία Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στη Βενετία – αυτό αρκεί για να μας βάλει σε σκέψεις. Εισηγητής μας σε αυτούς τους άγνωστους αλλά τόσο γοητευτικούς κόσμους, ο Θωμάς Δοξιάδης και η παρέα του, που προσκλήθηκαν να παρουσιάσουν τη δική τους εκδοχή στο θέμα. Οπότε δημιούργησαν το The Funghi Garden, με πρωταγωνιστές τους μύκητες, κάνοντας το αόρατο ορατό, όπως είπαν. Τους κάλεσε επίσης κι ο Eliasson, να μετάσχουν στο Future Assembly. Άρα έχουμε μπροστά μας κάτι εντελώς καινούριο, πετυχημένο και με μετρήσιμη διεθνή απήχηση.

Πέρα από το να συγχαρούμε την εμπνευσμένη επιλογή θέματος, μας δημιουργούνται μερικά ερωτήματα. Όπως: και τι σχέση έχουν οι μύκητες σε μια έκθεση για αρχιτεκτονική, γενικότερα με την «αρχιτεκτονική»; Η αλήθεια είναι ότι τα τελευταία χρόνια έχουμε δει να στήνονται στη Βενετία ελληνικές εκθέσεις, πρωτότυπες και πιθανώς ερεθιστικές, που δεν μοιάζει να σχετίζονται με την αφελή άποψη περί του τι είναι αρχιτεκτονική ή του πώς δείχνουμε την αρχιτεκτονική. Μια τέτοια σκόπιμη υπονόμευση θα είχε πολλά να πει για τους αυτοματισμούς σκέψης μιας περιφερειακής χώρας όπως η Ελλάδα. Δεν θα το τολμήσουμε. Όμως θα υποστηρίξουμε ότι οι μύκητες δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Μπορεί αυτό να ακούγεται μίζερο, μπορεί να εξηγεί πως δεν έχουμε τίποτα να δείξουμε της προκοπής, και «παίζουμε». Όχι αναγκαστικά: ο Δοξιάδης μας προτείνει μια θαρραλέα διαφυγή από το τέλμα. Αξιοποιώντας τις μούχλες σε αυτά ακριβώς τα στάσιμα νερά. Άραγε από σύμπτωση;

Δημήτρης Φιλιππίδης

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

 


Monday, September 27, 2021



ΣΥΖΗΤΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
+
Ένα φάντασμα πλανιέται…
του Γιώργου Καστούρα
αρχιτέκτονα


Από τα φοιτητικά μας χρόνια την δεκαετία του ΄70 στην συμπρωτεύουσα, εξακολουθούμε επίμονα να σχολιάζουμε τα τεκταινόμενα που εσχάτως έχουν πυκνώσει σε αυτή την πόλη. Ο Γιώργος Καστούρας αρχιτέκτων και άνθρωπος των γραμμάτων από τον βορρά, μου μεταφέρει τον σφυγμό της πόλης, ιδιαίτερα τον τελευταίο καιρό που μια σειρά επικείμενων σεναρίων με πιθανές «απειλητικές» διαστάσεις, εμφανίζονται επίμονα, μέσα από ετερόκλητες πρωτοβουλίες και μάλλον με ελλειπτικές προετοιμασίες και παράδοξες επιλογές. Συζητάμε συχνά, εκτός από το θέμα των αρχαίων στην Βενιζέλου και της μετακίνησής τους, που δυστυχώς έχει δρομολογηθεί, παρά τις πολύ σοβαρές αντιδράσεις και κινητοποιήσεις, τους διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς ιδεών για την Ανάπλαση του Εκθεσιακού και Συνεδριακού Κέντρου Θεσσαλονίκης (ΔΕΘ), την ανάπλαση της πλατείας και του άξονα της Αριστοτέλους που δέχθηκε άμεσες επιθέσεις,   και κυρίως τον πρόσφατο διαγωνισμό με τίτλο ArXellence 2, για τον αστικό επανασχεδιασμό στο δυτικό παράλιο μέτωπο της Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του υπάρχοντος πολεοδομικού σχεδίου που προβλέπει την ανάπτυξη του νέου επιχειρηματικού κέντρου στη δυτική είσοδο της πόλης, σε μία περιοχή εμβαδού 120 000 μ2.

Πρόκειται για τον δεύτερο κατά σειρά διαγωνισμό που οργάνωσε και διαχειρίστηκε η ιδιωτική εταιρεία Alumil (βιομηχανικό συγκρότημα για ολοκληρωμένα συστήματα αλουμινίου). Με αφετηρία την έκθεση με τις βραβευμένες μελέτες στα παλαιά σφαγεία και την συζήτηση που ακολούθησε παρουσία  συναδέλφων, όπως οι  Μόρφω Παπανικολάου, Γιώργος Αραχωβίτης, Πρόδρομος Νικηφορίδης, Ηλίας Παπαγεωργίου, και Κωνσταντίνος Μπελιμπασάκης  που διήθυνε ο Ευάγγελος Λυρούδιας, μας απασχόλησε μεταξύ άλλων η απουσία του κράτους στα θέματα των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών που δίνει την δυνατότητα να παρεισφρήσει ο ιδιωτικός τομέας, και οι αδυναμίες αυτής της πρωτοβουλίας κυρίως στα θέματα της προετοιμασίας, και της διαχείρισης των προτάσεων, που έχουν ένα διεθνή και απρόσωπο χαρακτήρα που θα μπορούσαν να βρίσκονται «όπου νάναι», όπως σχολίασε ο Προδρόμος Νικηφορίδης

Οι προβληματισμοί μας αυτοί αποτέλεσαν αφορμή για το κείμενο του Γιώργου Καστούρα που ακολουθεί και σχολιάζει γενικότερα τις παθογένειες της συμπρωτεύουσας.




Ένα φάντασμα πλανιέται…

του Γιώργου Καστούρα 
αρχιτέκτονα


Υπάρχει μια κινητικότητα τελευταία στη Θεσσαλονίκη. Κάτι σαν φάντασμα πλανιέται πάνω από την πόλη. Μοιάζει με το φάντασμα της ανάπλασης. Η ΔΕΘ κάνει Διεθνή (βέβαια) Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό για την ανάπλασή της και επιλέγει να μην το κουνήσει από το κέντρο γιατί, σου λέει τρέχα γύρευε τι μπορεί να γίνει άμα φύγω από ‘δω.

Διεθνής αρχιτεκτονικός διαγωνισμός ιδεών για την Ανάπλαση του Εκθεσιακού και Συνεδριακού Κέντρου Θεσσαλονίκης. Η σχεδιαστική πρόταση που επελέγη για το πρώτο βραβείο της ομάδας των Sauerbruch Hutton (Γερμανία), Gustafson Porter + Bowman (Βρετανία) και Έλενας Σταυροπούλου (Ελλάδα).

Αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για την ανάπλαση της πλατείας και του άξονα της Αριστοτέλους. Ομάδα Μελέτης: Αριάδνη Βοζάνη, Παρασκευή Φανού, αρχιτέκτονες μηχανικοί και συνεργάτες Γρηγόρης Βουτουφιανάκης-Πετρόπουλος, Θεοδοσία Ευδωρή-Παναγιωτοπούλου, αρχιτέκτονες, Γιώργος Ρέτσος φοιτητής αρχιτεκτονικής

Ο Δήμος αναπλάθει την Αριστοτέλους. Στο πρώην στρατόπεδο Παύλου Μελά ετοιμάζεται άλλη παρέμβαση και πάει λέγοντας. Αρχής γενομένης από το Μετρό του Κούβελα που περιπλανιέται με θόρυβο 40 χρόνια τώρα, όλες αυτές οι πρωτοβουλίες έχουν ένα κοινό γνώρισμα. Είναι όλες αυτές επεμβάσεις λιγότερο ή περισσότερο σημαντικές αλλά παρ’ όλ’ αυτά επεμβάσεις που δεν εντάσσονται πουθενά πράγμα που μάλλον θα μειώσει παρά θα αυξήσει τη σημασία τους στο μέλλον. Είναι, ούτως ειπείν, ενέργειες ενός και μοναδικού υποκειμένου κάθε φορά, δηλαδή πράττει όποιος μπορεί όπου μπορεί, ωσάν η πόλη ν’ αποφεύγει ή να μη θέλει να προσδιορίσει τη φυσιογνωμία της, δηλαδή να ορίσει το πλαίσιο και τους κανόνες με βάση τους οποίους αναπτύσσεται η ίδια ως σύνολο. Σα να μη θέλει να ορίσει η ίδια προς τα πού θα πάει. Τι θέλει τέλος πάντων να γίνει όταν μεγαλώσει.




Το "μετρό του Κούβελα" και τα αρχαία στην Βενιζέλου 

    Γιατί είναι σαφές εδώ και πολύ καιρό ότι δεν ξέρουμε ποιος κάνει κουμάντο σ’ αυτήν την πόλη. Και ως πόλη εννοούμε βέβαια όλο το πολεοδομικό συγκρότημα και λίγο πέρ’ απ’ αυτό. Ακριβώς επειδή δεν υπάρχει ένας τέτοιος μπούσουλας, εξ ανάγκης πράττει όποιος μπορεί όπου μπορεί. Όποιο έργο εμφανίζεται έχει να κάνει με έναν κάθε φορά ιδιοκτήτη ενώ όποια πρόταση ή μελέτη αφορά περισσότερους του ενός ενδιαφερόμενους (π.χ. Δήμους, Φορείς κλπ) επιμελώς αποσιωπάται μέχρις εξαφανίσεως. Παράδειγμα δύο πολύ σοβαρές μελέτες που γίνανε επί Πολιτιστικής δηλαδή η μελέτη για το Δυτικό Τόξο που αφορούσε όλους τους Δήμους της δυτικής πλευράς καθώς και η μελέτη με τις Οκτώ Αποβάθρες στο παραλιακό μέτωπο.

Εξώφυλλο της έκδοσης με τις μελέτες για τις Οκτώ Αποβάθρες στο παραλιακό μέτωπο, που πραγματοποιήθηκε το 1997 στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας Ευρώπης-Θεσσαλονίκη. Μια σημαντική και ρεαλιστική πρωτοβουλία του Δημήτρη Φατούρου και του Λόη Παπαδόπουλου, που δυστυχώς ατύχησε και δεν πργαματοποιήθηκε.  

    Φαίνεται δε ότι όχι μόνο δεν υπάρχει μπούσουλας αλλά ότι δεν θέλουμε να υπάρχει. Επιδεικνύουμε μια οξεία και χρόνια δυσανεξία στην ανάγκη συνεργασίας, σαν να έχουμε αλλεργία στην θέσπιση και αποδοχή κανόνων αλλά πάλι αν υπάρχουν κανόνες πως θα μπορεί ο καθένας να κάνει ότι του κατέβει στο δικό του οικόπεδο; Ακόμα κι αυτός ο αναιμικός Οργανισμός Ρυθμιστικού που δεν απειλούσε κανέναν, κιαυτός εξαφανίστηκε συν το χρόνω. Όχι ότι έκανε κάτι αλλά φαίνεται ότι και ως δείγμα ήταν ενοχλητικός.

    Μ’ αυτά και μ’ αυτά τα προβλήματα της μεγάλης κλίμακας (π.χ. αστικές συγκοινωνίες, θαλάσσιες συγκοινωνίες, απορρίμματα, πράσινο, κατανομή χρήσεων γης, πρόβλεψη και υποδοχή εξελίξεων), δηλαδή πού βαδίζει αυτή η πόλη, σέρνονται άλυτα, τα χρόνια περνάνε και η ποιότητα ζωής όλο και πέφτει. Οι λύσεις γίνονται ακριβότερες και πάντα πυροσβεστικές γιατί για λύσεις δραστικές δεν υπάρχει ποτέ χρόνος άσε που μπορεί και να ενοχλήσουμε κανέναν.




Απόψεις της Θεσσαλονίκης. Κάτω η περιοχή επέμβασης στα δυτικά της πόλης.

    Κι ενώ κανείς δεν αναλαμβάνει την πρωτοβουλία να θέσει κατ΄αρχήν το πρόβλημα και μετά να κάνει ότι χρειάζεται για ν’ αποκτήσει η πόλη αυτό το πλαίσιο συνύπαρξης και λειτουργίας, εμφανίζεται ένας ιδιώτης, εν προκειμένω η Alumil που προκηρύσσει Διεθνή, παρακαλώ, Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό για την περιοχή δυτικά του λιμανιού που εκτείνεται σε τουλάχιστον δύο Δήμους. Η εξέλιξη αυτή δεν πρέπει να μας εκπλήξει. Άμα αφήνεις κενά όλο και κάποιος φιλόδοξος θα βρεθεί να τα καλύψει.

ArXellence 2, Διεθνής Αρχιτεκτονικός διαγωνισμός με τίτλο, για τον αστικό επανασχεδιασμό στο δυτικό παράλιο μέτωπο της Θεσσαλονίκης. Πρώτο βραβείο: Alejandro Piqueras (ALE Architects)

    Να πω εξ αρχής ότι όχι μόνο δεν διαφωνώ αλλά αντιθέτως πιστεύω ότι υπό προϋποθέσεις τέτοιες φιλοδοξίες είναι θεμιτές και ο ρόλος του Ιδιωτικού Τομέα μπορεί να είναι πολύ θετικός κυρίως επειδή συνήθως λειτουργεί πολύ λιγώτερο γραφειοκρατικά από τον Δημόσιο και συνεισφέρει πόρους. Σ’ αυτήν τη σκηνή της πόλης μας ο Ιδιωτικός Τομέας είναι ένα ακόμη υποκείμενο που αναζητά το ρόλο του ανάμεσα στα άλλα πρόσωπα του έργου, τους Δήμους, την Περιφέρεια, την κεντρική κυβέρνηση κλπ. Για να υπάρξει όμως παραγωγή και παράσταση, πρέπει να υπάρχει έργο, κείμενο δηλαδή με το ρόλο του καθενός σαφή και αιτιολογημένο. Αυτές είναι οι απαραίτητες προϋποθέσεις, οι κανόνες συνύπαρξης σ’ αυτήν τη σκηνή. Αυτό εμείς αποφεύγουμε να το κάνουμε κι ότι υπήρξε σχετικό μέχρι τώρα το ξηλώσαμε συστηματικά. Ακριβώς για να μπορεί ο καθένας να κάνει ότι θέλει στο οικόπεδό του.

ArXellence 2, Διεθνής Αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για τον αστικό επανασχεδιασμό στο δυτικό παράλιο μέτωπο της Θεσσαλονίκης. Δεύτερο βραβείο: Αγγελική Τζίφα, Σοφία Νικολαϊδου

    Καλοδεχούμενη λοιπόν η πρωτοβουλία Alumil αλλά ακριβώς η έλλειψη πλαισίου γεννάει ερωτήματα.

- Ποιος εκτίμησε και αποφάσισε την ανάγκη αυτής της παρέμβασης;
- Ποιος καθόρισε τα ζητούμενα του Διαγωνισμού κι από ποια έρευνα προκύψανε;
- Ποια ακριβώς ήταν η συμβολή του ιδιώτη που είχε την πρωτοβουλία;
- Τι θα γίνουν αυτές οι συμμετοχές και τα βραβεία; Θα υλοποιηθούν πώς και από ποιον ή οι συμμετέχοντες θα εισπράξουν ο καθένας ότι του αναλογεί, θα κάνουμε και μια ταρατατζούμ δεξίωση και θα πάει στη δουλειά του ο καθένας και ‘μεις θα κοιμηθούμε ήσυχοι και βέβαιοι ότι στο ορατό μέλλον δεν πρόκειται να μας ξαναενοχλήσει κανείς.

    Και θα συνεχίσουμε έτσι χωρίς κανόνες πάντα, όλοι εμείς οι Δήμοι, η Περιφέρεια, οι Φορείς, οι πολίτες, ο Ιδιωτικός Τομέας αυτή η κοινωνία δηλαδή, χωρίς ελπίδα ενηλικίωσης και σαν νήπια θα ζητάμε πάντα από άλλους να μας αποδώσουν το ρόλο που τάχα μας αξίζει. Αυτό ή θα ενώσουμε τις προσπάθειές μας για να ξεκινήσουμε από κει που πρέπει.

Γενικό σχέδιο της Θεσσαλονίκης με τις επεκτάσεις 1918. Επιχρωματισμένο αντίγραφο του σχεδίου Εμπράρ που υπογράφεται από τον μηχανικό J. Cohen, στο οποίο τονίζεται το σύστημα πράσινων χώρων και ζωνών

    Η Θεσσαλονίκη μετά την πυρκαγιά του ‘917 ήταν η πρώτη πόλη στην Ευρώπη αν όχι και στον κόσμο που απέκτησε σχέδιο ανάπτυξης με το οποίο επρόκειτο να ξανασταθεί στα πόδια της. Και τα σχέδια του Εμπράρ και της Επιτροπής του άφησαν ίχνη στην πόλη ορατά μέχρι σήμερα. Εμείς όμως τιμήσαμε τον Εμπράρ δίνοντας το όνομά του σ’ έναν, ο θεός να τον κάνει, δρόμο που δεν τον βρίσκεις ούτε με το Γκουγκλ και φροντίσαμε επιμελώς, ιδίως μετά τον πόλεμο που μείναμε μόνοι μας, να σβήσουμε απ’ το χάρτη και τον Εμπράρ και την Επιτροπή του και να μνημονεύουμε το μακαρίτη όποτε μας βολεύει.

Ernest Hébrard,
πηγή: Νίκος Καλογήρου, Το παλίμψηστο της Αριστοτέλους, University Studio Press, 2021

    Ένα αιώνα μετά είναι φανερό κι ας το καταλάβουμε καλά συμπολίτες μου ότι το φάντασμα που πλανιέται πάνω απ’ τη Θεσσαλονίκη είναι το φάντασμα του Ερνέστου Εμπράρ.

Ας αφήσουμε τις ζαβολιές. Έναν νέο Εμπράρ χρειαζόμαστε για τον εικοστό πρώτο αιώνα.

(Εικονογράφηση Γ. Τριανταφύλλου)