ΜΑΝΟΛΗΣ ΚΟΡΡΕΣ: ΕΝΑ ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΗΡΩΔΕΙΟ ΚΑΙ ΜΙΑ ΑΚΟΜΗ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΣΤΟ ΕΜΠ

με αφορμή την παρουσίαση της γέφυρας του Ρήνου στο Schaffhausen της Ελβετίας

Η  γέφυρα του Ρήνου στο Schaffhausen της Ελβετίας

Ο Μανόλης Κορρές  στην διάλεξή του για την Γέφυρα του Ρήνου στο  μεγάλο αμφιθέατρο Μ316Α  του ΕΜΠ,  23 Ι 2014

Την Πέμπτη 23 ΙΑΝ, το μεγάλο αμφιθέατρο Μ316Α του ΕΜΠ είναι ασφυκτικά γεμάτο από πρωτοετείς φοιτητές μέχρι ενεργούς και παλαίμαχους διδάσκοντες, φίλους παλιούς, αρχιτέκτονες πολιτικούς μηχανικούς, ακόμη και γιατρούς: το κοινό που παρακολουθεί συστηματικά την δράση και τις διαλέξεις ενός ξεχωριστού επιστήμονα. Σε αυτόν τον μελαγχολικό και ασυντήρητο χώρο ο  Μανόλης  Κορρές έλαμψε!

Ξεκίνησε, αφιερώνοντας   στον Δάσκαλό του Χαράλαμπο Μπούρα, το πρώτο αντίτυπο της εξαιρετικής του έρευνας με τίτλο: Η ΣΤΕΓΗ ΤΟΥ ΗΡΩΔΕΙΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΓΙΓΑΝΤΙΕΣ ΓΕΦΥΡΩΣΕΙΣ που μόλις εκδόθηκε  από τις εκδόσεις  Μέλισσα, με τα ξεχωριστά του  σκίτσα .

Αναπαράσταση από την κατασκευή της Στέγης του Ηρωδείου. Σκίτσο (λεπτομέρεια) του Μανόλη Κορρέ

Ο Κορρές μετά την επί πολλά χρόνια επίπονη και ουσιαστική διαδρομή του στον βράχο της Ακρόπολης, όπου ανάλυσε πέτρα πέτρα το μνημείο,  τα τελευταία χρόνια έχει επικεντρωθεί στις δυνατότητες του  ξύλου. Έχει αποκαλύψει  μια σειρά άγνωστων (τουλάχιστον για το ευρύτερο κοινό) έργων του παρελθόντος, όπου το ξύλο χρησιμοποιείται ως βασικό δομικό υλικό  και .εχει αναλύσει μοναδικές δυνατότητες γεφύρωσης μέσω ιδιοφυών στατικών επιλύσεων σε έργα μεγάλης κλίμακας.

 Από την τελευταία του διάλεξη για την γέφυρα του Τραϊανού  στον Δούναβη,  που έγινε τον Μάιο  του 2013 και  δεν κατάφερα να την παρακολουθήσω, Παραθέτω στην συνέχεια δύο χαρακτηριστικά  του σχέδια. 

 Μανόλης Κορρές, Γέφυρα του Τραϊανού  στον Δούναβη, αναπαράσταση κατασκευής

Ο Κορρές είχε ήδη από προηγούμενες διαλέξεις αναφερθεί στην γέφυρα  του Ρήνου στο Schaffhausen της Ελβετίας.

Ο Μανόλης Κορρές στην διάλεξή του για το Ηρώδειο κάνει αναφορά για την γέφυρα του Ρήνου στο Schaffhausen της Ελβετίας, 30 ΧΙ 2011

Η  τελευταία του διάλεξη για την  γέφυρα αυτή είχε τρεις βασικές ενότητες. Ξεκίνησε με μια εισαγωγή για την γεφυροποιία έως τον 18 αιώνα, όπου παρουσιάστηκαν ανάλογες προσεγγίσεις του Andrea Palladio και μια σειρά γέφυρες. στην Ευρώπη.

Στην συνέχεια ανάλυσε πώς η παλιά οκτάτοξη λίθινη γέφυρα στο Schaffhausen αντικαταστάθηκε από μια κατ αρχήν προταθείσα μονότοξη γέφυρα και μετά με μιά δίτοξη ξύλινη γέφυρα σχεδιασμένη από τον εμπειρικό αρχιτέκτονα Hans Ulrich Grubenmann (1709-1783), Ελβετό μέλος μιας οικογενείας με μακρά παράδοση στην κατασκευή μεγάλων στεγών και γεφυρών.

 Η γέφυρα  του Ρήνου στο Schaffhausen της Ελβετίας

Η λογική της στατικής επάρκειας των κλειστών γεφυρών

 H  ανάλογη κλειστή γέφυρα του ποταμού Emme πλησίον του ποταμού Hasle Ruegsau

Πρόκειται για μια κλειστού σχήματος, προστατευμένη από τις καιρικές συνθήκες ξύλινη γέφυρα που έγινε επίκεντρο παγκόσμιου θαυμασμού, με επισκέπτες από μακρινά μέρη, περιηγητές, συγγραφείς, επαγγελματίες μηχανικούς και αρχιτέκτονες.

Στην συνέχεια έγινε αναφορά σε μεταγενέστερες γέφυρες που πραγματοποιήθηκαν με αφορμή την απήχηση του έργου του Grubenmann.

Ο  Μανόλης, ερευνητής και δάσκαλος αναφέρθηκε ακόμη και σε δύο κείμενα  του D’Alembert και του Diderot που εξακολουθούν να είναι επίκαιρα και διδακτικά ακόμη και στην εποχή μας και τα παραθέτω στην συνέχεια. 

Ο Jean D'Alembert ( 1717-1783) 

Το πρώτο είναι του Jean-Baptiste le Rond d'Alembert  ένας Γάλλου μαθηματικού, μηχανικού, φυσικού, φιλόσοφου και  θεωρητικού  της μουσικής που  μέχρι το 1759 ήταν επίσης συνεκδότης με τον Denis Diderot της  Encyclopédie. Ο Κορρές παρουσίασε το ακόλουθο απόσπασμα από το στο «Discours preliminaire» της  Encyclopédie:

“...Οι μηχανικές τέχνες συνισταμένες, σε αντικείμενα και ενέργειες των χεριών, θεωρούνται, αν μου επιτρέπεται η έκφραση, είδος ρουτίνας, επαφιέμενο σε εκ προκαταλήψεων υποτιμώμενα άτομα. Αν και συνδέονται (οι μηχανικές τέχνες) ευθύτερα με τις ανθρώπινες ανάγκες, τελικώς γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο περιφρονούνται και υποτιμώνται από τους περισσότερους. Καθ’ εαυτή η αναγνωριζόμενη στις ελεύθερες τέχνες ανωτερότητα, λόγω της πνευματικής προσπάθειας που απαιτούν και της δυσκολίας κατακτήσεως των, σε μεγάλο βαθμό επισκιάζεται από την μεγαλύτερη κοινωνική χρησιμότητα των μηχανικών τεχνών... εάν η κοινωνία επιθυμεί να τιμά τα μεγάλα πνεύματα που την φωτίζουν, δεν πρέπει να ταπεινώνει εκείνους που την υπηρετούν... Η περιφρόνηση για τις μηχανικές τέχνες φθάνει σε σημείο να χτυπάει κάτω από τους εφευρέτες. Τα ονόματα αυτών των ευεργετών της ανθρωπότητας μένουν σχεδόν άγνωστα, ενώ η ιστορία εκείνων που καταστρέφουν τα έργα τους, δηλαδή πολιτικών και κατακτητών, δοξάζεται από όλους. Και ωστόσο μόνον στην τάξη κάποιων τεχνητών θα έπρεπε ίσως να αναζητήσουμε τις πλέον θαυμαστές αποδείξεις σοφίας υπομονής και ευφυίας...»

Αλλά και το  κείμενο του Denis Diderot (1713 - 1784) στο «Prospectus» της Encyclopedie έχει ενδιαφέρον :

Denis Diderot (1713 - 1784)

«...Θέσατε στο ένα άκρον του ζυγού τα πραγματικά επιτεύγματα των επιστημών και των πλέον εκτιμώμενων τεχνών, στο άλλο τα πραγματικά επιτεύγματα των μηχανικών τεχνών και θα διαπιστώσετε ότι η αποδιδόμενη σε μέρος τιμή δεν είναι ανάλογη του βάρους του και ότι άνθρωποι που προσπάθησαν να μας πείσουν να νοιώθουμε ευτυχείς έχουν εκτιμηθεί πολύ περισσότερο από εκείνους που κατάφεραν να μας καταστήσουν πραγματικά ευτυχέστερους. Πόσο παράδοξη η κρίση μας! Επιδιώκουμε καλύτερα χρησιμοποίηση του χρόνου μας, αλλά περιφρονούμε χρήσιμους ανθρώπους...»

Και σε αυτή την διάλεξη δεν έλειψαν οι  ενδιαφέρουσες αναφορές στη επεξεργασία του ξύλου. Ο Κορρές μανιώδης ερευνητής και παρατηρητής αναζητά τα ίχνη της επεξεργασίας των εργαλείων πάνω στο υλικό, τον τρόπο κοπής, τις  διαστάσεις των διατομών και την συμπεριφορά και αντοχή μέσα στο χρόνο.

Κλείνω παραθέτοντας στην συνέχεια τον πρόλογο του νέου του βιβλίου Η ΣΤΕΓΗ ΤΟΥ ΗΡΩΔΕΙΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΓΙΓΑΝΤΙΕΣ ΓΕΦΥΡΩΣΕΙΣ που μόλις εκδόθηκε  από τις εκδόσεις  Μέλισσα, μαζί με την περίληψη του κειμένου του για την συγκεκριμένη διάλεξη.  Και τα δύο μπορείτε να τα διαβάσετε κάνοντας ΚΛΙΚ εδώ.

ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΖΥΘΟΠΟΙΙΑΣ FIX- ΕΘΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ: ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΜΕΣΩ ΕΝΟΣ ΑΚΡΩΤΗΡΙΑΣΜΕΝΟΥ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΥ

το φινάλε μιας μακρόχρονης πορείας

ή

TO FIX OR NOT TO FIX?

του Δημήτρη Φιλιππίδη

Το νέο κτίριο του ΕΜΣΤ από την Λεωφ. Συγγρού

Το παραπάνω ερώτημα αιωρούνταν για πολλά χρόνια στον ορίζοντα – και όχι μόνο τον στενά αρχιτεκτονικό – για το παλιό ζυθοποιείο Fix στη λεωφόρο Συγγρού, έργο του Τάκη Ζενέτου.

Το εργοστάσιο ζυθοποιίας Φιξ στη Λεωφ. Συγγρού, όπως σχεδιάστηκε από τον  Τάκη Ζενέτο

Το κτίριο αναδύθηκε από τη λήθη όταν ο Γιώργος Σημαιοφορίδης το χαρακτήρισε εμβληματικό δείγμα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα κι ανέλαβε την εκστρατεία διάσωσής του από το περιοδικό Τεύχος.

Αφαιρετική απεικόνιση της όψης

Αυτή τη φορά είχε μπλεχτεί στην υπόθεση ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, από το (τότε) ΥΠΠΟ ως το Δήμο Νέου Κόσμου, από το Αττικό Μετρό (που μόλις κατασκευαζόταν) ως το Σύλλογο Αρχιτεκτόνων. Ο μόνος που δεν ανακατεύτηκε τότε στη διαμάχη ήταν ο δημιουργός του, ήδη νεκρός από το 1977. Ίσως από κάπου ψηλά έβλεπε τις συγκρούσεις ανάμεσα σε οπαδούς της μιας ή της άλλης άποψης και μελαγχολούσε, καθώς άλλο ένα έργο του θα χανόταν.

Γιατί αυτό ήθελε απροσχημάτιστα ο Δήμος και οι περίοικοι, που μισούσαν «αυτό το θλιβερό κουφάρι». Στη θέση του ονειρεύονταν ένα πάρκο. Άλλοι είχαν παλιότερα ποικίλες ιδέες «διατήρησης», με μετατροπή του εγκαταλειμμένου ζυθοποιείου σε γραφεία, σουπερμάρκετ – ακόμα και σε (νέο) Μουσείο Ακρόπολης. Ζορισμένες οι υπηρεσίες από τις απαιτήσεις των συγκοινωνιολόγων, ήθελαν (και πέτυχαν) να γκρεμίσουν το βορινό μισό του κτιρίου για να κατασκευάσουν υπόγειο γκαράζ με σταθμό μετεπιβίβασης από πάνω, δίπλα στο νέο σταθμό του μετρό. 

Συσχετισμός του μήκους της  αρχικής κάτοψης  του Ζενέτου (άνω) με το μήκος  την κάτοψης  του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού (κάτω).

Μ’ εκείνη την ευκαιρία η Ελλάδα για άλλη μια φορά πρωτοτύπησε, κηρύσσοντας διατηρητέο ό,τι απόμεινε από την κατεδάφιση – αυτό που βλέπουμε σήμερα. Όμως δεν έγινε και το χατίρι εκείνων που ήθελαν να γκρεμιστεί όλο το εργοστάσιο. Η σολομώντεια εκείνη λύση σε συνέχεια οδήγησε στον καθορισμό του ως Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), στην προσωρινή λειτουργία του ισογείου του ως χώρου εκθέσεων για μερικά χρόνια, τη διεξαγωγή σχετικού αρχιτεκτονικού διαγωνισμού και την (απαραίτητα για τη χώρα μας) πολυετή περιπέτεια εκτέλεσης του έργου. 

Το κτίριο είχε περάσει από πολλά κύματα ώσπου να φτάσει στη μορφή που του έδωσε ο Ζενέτος και θα περνούσε σε συνέχεια εξίσου πολλά στάδια μεταμόρφωσης για να φτάσει στη σημερινή του μορφή, λίγους μήνες (ελπίζουμε) πριν τα εγκαίνια του ως μουσείου.

Πριν και μετά

Όμως κάποια στιγμή που κανένας δεν περίμενε, ξαφνικά αφαιρέθηκαν τα ικριώματα κι έλαμψαν και πάλι οι εξωτερικές του όψεις. Εκείνη προς την Συγγρού, πανομοιότυπη με την αρχική του Ζενέτου, κι εκείνη προς την Καλλιρρόης, μια ολοκληρωτικά καινούρια σύνθεση που ενώνει το πλατύ πεζοδρόμιο με την κατακόρυφη επιφάνεια του κτιρίου. 

 Όψη επί της οδού Καλλιρρόης

Η απάντηση λοιπόν στο αρχικό ερώτημα ήταν: ναι, TO FIX! Μια ιστορία με happy end, όπου ξεχνιούνται οι «στραβές», η μνήμη σβήνει τις βάρβαρες κι άκομψες κινήσεις, την ακατάσχετη ρητορεία ενάντια σε ένα μοναδικό κτίσμα στην Αθήνα, και όπου, ω του θαύματος, το καλό θριαμβεύει στο τέλος. Θέλω να είμαι από τους πρώτους που θα επισκεφθούν το ΕΜΣΤ όταν θα ανοίξει τις πύλες του. Το δικαιούμαι, γιατί έχω υποφέρει μαζί του τόσα χρόνια σ’ αυτή την πόλη, στη σκοτεινή περίοδο της έσχατης ταπείνωσής του...

 Δημήτρης Φιλιππίδης, 19 ΙΑΝ 2014

Το κείμενο του Δημήτρη Φιλιππίδη έφτασε  την ίδια ώρα που επεξεργαζόμουν τις φωτογραφίες που κατέγραψα την Κυριακή 19 ΙΑΝ 2014 στο νέο κτίριο του ΕΜΣΤ.  Μια επιλογή από το φωτογραφικό αυτό υλικό, παραθέτω στην συνέχεια με σύντομα σχόλια.

 Οδός  Καλλιρρόης , η κάλυψη του Ιλισού, 1963

Θα ξεκινήσω με την όψη επί της οδού Καλλιρρόης που έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις στο βαθμό που διαφοροποιείται σε σχέση με τις άλλες όψεις, ακολουθώντας μια παράδοξη συνθετική αρχή. Σε κάποια διάλεξη του Βαγγέλη Στυλιανίδη είχε διατυπωθεί νομίζω η άποψη ότι η όλη σύνθεση παραπέμπει στην πέτρινη κοίτη του ποταμού Ιλισού που έχει καλυφθεί. Μια επιλογή που απέχει θεαματικά από τον κώδικα και τις προσεγγίσεις του Ζενέτου.  Το επενδεδυμένο με  τετράγωνες αδρές και λείες πέτρινες πλάκες πέτασμα  έχει σαφώς τον χαρακτήρα ενός πρόσθετου ένθετου στοιχείου που αποκολλάται από το κυρίως παλιό κέλυφος. Η προσέγγιση αυτή έχει προκαλέσει σειρά αρνητικών σχολίων-συζητήσεων.  

Όσο προχωρούσε η φωτογράφιση οι επιφυλάξεις άρχισαν να αμβλύνονται. Η αρχική μου άποψη ότι θα μπορούσε να κρατηθεί, όπως και στις άλλες όψεις η λογική της  παλιάς όψης με τις τετράδες των μικρών ανοιγμάτων, άρχισε να με προβληματίζει, όσο μέσα από τον φακό κατέγραφα μια καλοδουλεμένη  ως προς τις χαράξεις πρόταση. Ίσως το χρώμα του υλικού  ξενίζει και για του λόγου το αληθές παραθέτω προς σύγκριση  τις δύο όψεις:

Σε κάθε περίπτωση από μόνη της η όψη έχει ενδιαφέρον  και υποδεχόμενη και την κόκκινη μπούκα είσοδο  όταν ολοκληρωθεί θα αποδειχθεί μέσα στο χρόνο αν η επιλογή αυτή θα επικρατήσει. 

Το επενδεδυμένο με αδρές και λείες πέτρινες πλάκες πέτασμα  έχει σαφώς τον χαρακτήρα ενός πρόσθετου ένθετου στοιχείο που αποκολλάται από το κυρίως παλιό κέλυφος

Οι όψεις επί της Ανθίμου Φραντζή (δυτική), και της Λεωφόρου Συγγρού ακολουθούν πιστά τις αρχικές επιλογές του Ζενέτου.  Τα χαλύβδινα κουφώματα αντικαταστάθηκαν με υαλοστάσια αλουμινίου, με λεπτές διατομές, και τα πετάσματα της όψης παραμένουν με αρτιφισιέλ σε γκρι χρώμα.

Η ανατολική  στενή όψη  του εναπομείναντος ακρωτηριασμένου κτιρίου είναι αποσπασμένη στην ουσία από την βορεινή και την νότια, με τα πλήρη να επικρατούν  και με ένα αμήχανο  κλιμακωτό περίγραμμα στην στέψη όπου εξέχουν όγκοι κλιμακοστάσια κλπ.

Ας προσεγγίσουμε με ψυχραιμία, αυτό το καινούργιο απόκτημα της πόλης των Αθηνών.  Ας δεχτούμε ότι η εμπνευσμένη γραμμική χειρονομία του Τάκη Ζενέτου στην πόλη, περιορίστηκε δραματικά  και στην ουσία το κτίριο  έχασε την δύναμή του.  Και ακόμη ότι το μόνο που τελικά απέμεινε είναι το πέτασμα της Συγγρού και αυτό ακρωτηριασμένο. Το κτίριο   στέκει σήμερα σιωπηλό χωρίς ακόμη να αποκαλύπτει την νέα του χρήση. Δεν έχει αποκτήσει νέα ταυτότητα.  Κάτι ακόμη χρειάζεται να προστεθεί. Ίσως ένα έργο τέχνης, ίσως μια θαρραλέα εικαστική επέμβαση, ένα εύρημα  που θα δώσει νέα πνοή, θα προσελκύσει τον κόσμο και θα προσδιορίσει ένα ακόμη τοπόσημο στην πόλη.   Κράτησε χρόνια αυτή η ιστορία, Γράφτηκαν πολλά, έγιναν λάθη, και το κτίριο φορτίστηκε αρνητικά. Χρειάζονται και άλλες προσπάθειες για να αποφορτιστεί... 

Μελετητές του έργου: αρχιτεκτονική ομάδα: Ι. ΜΟΥΖΑΚΗΣ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ Ε.Π.Ε./ 3SK ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ Α.Ε. Στην μελέτη συμμετείχε ως συνεργάτης την 3SK η Καλλιόπη Κοντόζογλου, στατική ομάδα Παναγιώτης Μπαμπίλης και Συνεργάτες  και ΗΜ μηχανολόγοι INSTA.