doxiadis+

ENTANGLED KINGDOMS

(Εμπλεκόμενα βασίλεια)

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΤΗΝ

17ΤΗ BIENNALE ARCHITETTURA 

+

σχόλιο 

του Δημήτρη Φιλιππίδη

The Funghi Garden

Από πρώτη ματιά μου φάνηκε ακατανόητη και εκτός θέματος η ιδιότυπη αυτή συμμετοχή της ομάδας του Θωμά Δοξιάδη στο διεθνές τμήμα της φετινής 17ης Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στη Βενετία με κεντρικό θέμα «Πώς θα ζήσουμε μαζί;». Στην πρόσφατη σχετική ανάρτησή μου (5 07 2021, εδώ) για την συμμετοχή στο Ελληνικό περίπτερο, με θέμα τον άξονα της Αριστοτέλους στην Θεσσαλονίκη,  προσπέρασα την συμμετοχή της ομάδας Δοξιάδη στο Αρσενάλε, με κάποια αμηχανία, με δεδομένη μάλιστα και την πολύ μικρή δημοσιότητα. Σημείωσα απλά ότι η «συμμετοχή της ομάδας του Θωμά Δοξιάδη σχετίζεται με το βασίλειο των μυκήτων και πώς εμείς, οι άνθρωποι, είμαστε εμπλεκόμενοι με τη φύση και άλλα βασίλεια».

Without me you don’t exist

Επανήλθα όμως στο θέμα μετά από την επικοινωνία που είχα με τον Θωμά Δοξιάδη και γρήγορα συνειδητοποίησα ότι πρόκειται για μια πρωτότυπη, ενδιαφέρουσα και τελικά ξεχωριστή προσέγγιση που προσκάλεσε ο  επιμελητής της Μπιενάλε Hashim Sarkis και  αναδεικνύει μια εντελώς άγνωστη διαδικασία που συμβαίνει γύρω μας. Πρόκειται για μια συμμετοχή με τον πρώτο στον κόσμο κήπο από ζωντανούς μύκητες, οργανισμοί που συνήθως αγνοούμε, αλλά χωρίς τους οποίους εμείς, αλλά και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στον πλανήτη μας δεν θα υπήρχε. Ένα εγχείρημα με πειραματικό χαρακτήρα, που οργανώθηκε μεθοδικά από μια πολυσυλλεκτική ομάδα εργασίας σε ικανό διάστημα χρόνου και παρουσιάστηκε με εντυπωσιακό τρόπο, δίνοντας φωνή στους μύκητες στη συζήτηση για το μέλλον του πλανήτη και προκαλώντας το ενδιαφέρον του υποψιασμένου επισκέπτη.

Ζήτησα λοιπόν από την ομάδα αρχιτεκτονικής και αρχιτεκτονικής τοπίου doxiadis+ ένα αναλυτικό κείμενο, για την καλύτερη κατανόηση της συμμετοχής τους και την περιγραφή του μαγικού αυτού κόμου, το οποίο παραθέτω στην συνέχεια μαζί με την σχετική εικονογράφηση που μου παραχωρήθηκε.

Entangled Kingdoms 

doxiadis+ 

participation at  La Bienalle di Venezia 

– 17th Architecture Bienalle

Ένα μέρος της ομάδας στα εγκαίνια – από αριστερά Αλεξάνδρα Σουβατζή – Εύα Μπεριστιάνου – Θωμάς Δοξιάδης – Δέσποινα Γκίρτη

Η ομάδα αρχιτεκτονικής και αρχιτεκτονικής τοπίου doxiadis+ με την συμμετοχή της ‘Entangled Kingdoms’ απαντάει στη θεματική «Πώς θα ζήσουμε μαζί;», το φλέγον ερώτημα της 17ης Αρχιτεκτονικής Μπιενάλε – La Bienalle di Venezia με επιμελητή τον Hashim Sarkis.

Τα Εμπλεκομένa Βασίλεια-Entangled Kingdoms αναδεικνύουν τη σημασία της συμβίωσης μεταξύ των ειδών ως τον εκ των ων ουκ άνευ όρο για την επιβίωση και τη μελλοντική ευημερία του πλανήτη μας.

Η «διαμόρφωση της συμβίωσης» αποτελεί βασική φιλοσοφία της ομάδας μας, καθώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και τη θέση της ανθρωπότητας μέσα σε αυτόν, ως ένα σύστημα αλληλεξαρτήσεων και συγκρούσεων. Είμαστε ζωντανοί χάρη στο δίκτυο της ζωής στη Γη, στις λεπτές ισορροπίες και συνεχείς αλληλεπιδράσεις μεταξύ όλων των ζωντανών οργανισμών. Και γι’ αυτό το έργο μας κατευθύνεται από τη συνεχή αίσθηση θαυμασμού και σεβασμού για τις πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ των έμβιων όντων.

Η πρόσκλησή μας από τον επιμελητή Hashim Sarkis για να συμμετάσχουμε στην κυρίως έκθεση της 17ης Αρχιτεκτονικής Μπιενάλε, στο Arsenale το 2019, αποτέλεσε μια μοναδική ευκαιρία για να επικοινωνήσουμε μια ισχυρή αλλά ευαισθητοποιημένη δήλωση σχετικά με αυτό το δίκτυο αλληλεξαρτήσεων. Εστιάσαμε στο γοητευτικό Βασίλειο των Μυκήτων. Το μυκήλιο, οι υφομύκητες (ή αλλιώς μούχλες) και οι ζύμες, είναι οργανισμοί που συνήθως είτε αγνοούμε είτε βρίσκουμε αηδιαστικούς, αλλά χωρίς τους οποίους εμείς, αλλά και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στον πλανήτη μας όπως τον γνωρίζουμε, δεν θα υπήρχε. Οι μύκητες, το βασίλειο μεταξύ φυτών και ζώων, είναι οι αφανείς ήρωες του δικτύου της ζωής. Είναι ένας δημιουργός, ένας διαμεσολαβητής, ένας αποσυνθέτης. Και είναι απλά παντού.

Κατά την διάρκεια των αρχικών πειραμάτων

Οργανώθηκε μία ομάδα εργασίας από επτά μέλη του γραφείου μας, καθώς και από ανεκτίμητους εξωτερικούς συνεργατες όπως τη μυκητολόγο Ζάπη Γκόνου (Επίκουρη καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Αθηνών) και την επιμελήτρια Τζούλια Πιτς. Από την πρώτη μας επίσκεψη στο χώρο που μας παραχωρήθηκε στην Μπιενάλε, συνειδητοποιήσαμε ότι οι μύκητες ήταν ήδη εκεί, στους τοίχους και στον αέρα. Νιώσαμε την ανάγκη να κάνουμε το αόρατο ορατό, να δείξουμε στους επισκέπτες αυτόν τον εκπληκτικό κόσμο που μας περιβάλλει και αποτελεί ακόμη και μέρος του σώματός μας. Μεγαλύτερη σημασία για εμάς απέκτησε εξαρχής η ανάδειξη των μυκήτων ως ζωντανών οργανισμών τους οποίους πρέπει να σεβόμαστε για το δικό τους καλό, και όχι για τη χρησιμότητά τους σε εμάς. Καθώς δεν βρέθηκαν προηγούμενα παραδείγματα στα οποία οι μικροσκοπικοί και βραχύβιοι μύκητες να έχουν εκτεθεί ζωντανά, ξεκινήσαμε τη δική μας περιπέτεια προκειμένου να φτιάξουμε τον πρώτο «κήπο μυκήτων».

Αρχικά συλλέξαμε τα σπόρια των μυκήτων από τα δύο δωμάτια του Αρσενάλε. Στη συνέχεια, η Ζάπη τα ανέλυσε στο εργαστήριό του Πανεπιστημίου, εντοπίζοντας τα διάφορα είδη. Ακολούθησε ενάμισης χρόνος μελέτης και πειραμάτων. Για να μάθουμε πώς να καλλιεργούμε μύκητες, ξεκινήσαμε από το γραφείο μας, συλλέγοντας και αναπτύσσοντας τους μύκητες του κάθε δωματίου σε μικρά τρυβλία. Στη συνέχεια, κατασκευάσαμε γιγαντιαία τρυβλία και αρχίσαμε να καλλιεργούμε τους μύκητες της Βενετίας σε διαφορετικές συνθήκες. Σε κάθε πείραμα, ένας λιλιπούτειος κόσμος θαυμάτων αναπτυσσόταν μπροστά στα μάτια μας, σε διαφορετικά σχήματα, χρώματα, ταχύτητες. Η μεταξύ τους διάδραση επίσης ποίκιλλε. Άλλοτε διατηρούσαν ευγενικές αποστάσεις, άλλοτε αλληλοπροστατεύονταν ή προσπαθούσαν να καταπατήσουν ο ένας τον άλλον.

Το κεντρικό τριβόλι με τον κήπο μυκήτων

Τμήμα του τριβελιού που εκτίθεται στην έκθεση

Αλλά και το άγαρ, η τροφή πάνω στην οποία αναπτύσσονταν, μεταμορφωνόταν σε ένα πολύχρωμο μωσαϊκό επηρεασμένο από τη μεταβολική διαδικασία του καθενός. Πειραματιζόμασταν συνεχώς παρατηρώντας πώς η θερμοκρασία, τα διαφορετικά υλικά, η χωροθέτησή τους επηρέαζαν κάθε φορά το αποτέλεσμα. Ένα σημαντικό πόρισμα των διαδικασιών ήταν πως οι μύκητες δεν μπορούν να ελεγχθούν όπως τα φυτά. Είναι πολύ γρήγοροι, πολύ δυναμικοί, πολύ απρόβλεπτοι.

Στήνοντας την έκθεση στο Αρσενάλε της Βενετίας

Η ουσιαστική κατανόηση επιτυγχάνεται όταν η γνώση συνδυάζεται με το συναίσθημα. Πάνω σε αυτόν τον άξονα σχεδιάστηκε τελικά και η έκθεσή μας. Το εξωτερικό δωμάτιο, πλημμυρίζει από μία πλούσια ηχητική σύνθεση εμπνευσμένη από ολόκληρο το ζωικό βασίλειο, δίνοντας την αίσθηση στον επισκέπτη πως βρίσκεται σε ένα μέρος γεμάτο ζωή, σαν ζούγκλα. Ταυτόχρονα, ένα φως με τη μορφή μυκόριζας, τραβά τον επισκέπτη προς το δεύτερο σκοτεινό δωμάτιο το οποίο στέφεται με τη φράση "Without me You Don’t Exist".

The Funghi Garden

Το εσωτερικό δωμάτιο είναι σκοτεινό, τα μάτια επικεντρώνονται στον λαμπερό κήπο των μυκήτων. Μαύροι κοκκώδεις Ασπέργιλλοι, ροζ Fusariums με υφή σαν βαμβάκι, λαμπερά πορτοκαλί Epicoccum, άλλα και άλλα είδη όπως ο πράσινος Ασπέργιλλος, αναπτύσσονται, αλληλοεπιδρούν και αλλάζουν μέρα με τη μέρα. Καθημερινά λαμβάναμε μηνύματα από τον επιμελητή και άλλους συνεργάτες και συμμετέχοντες της Μπιενάλε σχετικά με την εξέλιξη του ζωντανού μας εκθέματος. "Πώς τα πάνε οι μύκητες σήμερα;", "Έχουν μεγαλώσει!", "Τι είναι αυτά τα πορτοκαλί", "Είναι πραγματικά όλοι γύρω μας;", "Πόσο όμορφοι", "Τι θα συμβεί στη συνέχεια;". Η αλήθεια είναι πως δεν έχουμε τις απόλυτες απαντήσεις. Έχουμε δημιουργήσει ένα σπίτι για αυτούς τους μύκητες, αλλά δεν τους ελέγχουμε.

Αποτύπωση της πειραματικής διαδικασίας

Ο λαμπερός κήπος πλαισιώνεται από δύο εργαστηριακά τραπέζια. Το ένα εξηγεί την πορεία της έρευνας και των πειραμάτων μας, ενώ στο δεύτερο περιγράφονται οι διαφορετικές λειτουργίες τους μέσα από φυσικά δείγματα μυκήτων και λειχήνες, που έχουμε συλλέξει στην Ελλάδα, στην Ιταλία και στην Πορτογαλία.

Close up πειράματος

Παράλληλα με τα παραπάνω, δεχθήκαμε μία πρόσκληση από τον Olafur Eliasson και την ομάδα του για να συμμετάσχουμε στο Συνέλευση του μέλλοντος - Future Assembly του ΟΗΕ, δίνοντας φωνή στους μύκητες στη συζήτηση για το μέλλον του πλανήτη. Οι αγαπημένοι μας μύκητες από το βουνό της Δίρφης στην Εύβοια μετακόμισαν στη Βενετία για να συμμετάσχουν στη συνέλευση.

Το μήνυμα των Εμπλεκομένων Βασιλείων-Entangled Kingdoms εμφανίζεται σε μια στιγμή συλλογικής ανησυχίας για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και τη σύνδεσή της με την πανδημία. Στόχος μας είναι να δώσουμε μορφή σε αυτό που είναι γύρω μας -ακόμα και αν δεν βλέπουμε- αναδεικνύοντας την κρυμμένη ομορφιά του. Ο ενάμισης χρόνος που διανύσαμε με τα μικροσκοπικά ξαδέρφια μας μας έκαναν να τα αγαπήσουμε. Τώρα χαμογελάμε στα μικροσκοπικά σύμπαντα που βρίσκουμε στο παλιό μας γιαούρτι, στη βάση ενός τοίχου, στο έδαφος που δουλεύουμε. Τα μάτια μας και οι καρδιές μας είναι ανοιχτά, και ελπίζουμε να συνεχίσουμε να ανοίγουμε αυτά των άλλων.

______________________

Credits :
Ονόματα και τις ειδικότητες της ομάδας

Production Credits

Project Author:
doxiadis+ - Landscape Architects, Architects
Thomas Doxiadis – Principal
Marina Antsakli- Architect
Despoina Gkirti- Architect, Landscape Architect
Eva Beristianou- Architect, Landscape Architect
Dionysia Liveri- Architect, Landscape Architect
Angeliki Mathioudaki- Architect, Landscape Architect
Ioanna Potiriadi- Architect, Landscape Architect
Alexandra Souvatzi- Architect

Collaborators:
Zacharoula Gonou-Zagou - Mycologist, Scientific Collaborator
Julia Pitts - Exhibition Interpretation Consultant,
Alkestie Skarlatou - Lighting Designer
Peter Aslanidis - Sound Design, Composer, mixing
Kostas Linoxylakis - Sound, mixing
Lars Ohlendorf - Sound, assistance, sourcing
Helliniki Meletitiki - Structural Engineer
Cathy Cunliffe - Photographer
Lefteris Laxouvaris - Mycologist, Mushroom Supplier

και το σχόλιο 

του Δημήτρη Φιλιππίδη

ΕΜΠΛΕΚΟΜΕΝΑ ΒΑΣΙΛΕΙΑ

Ο τίτλος ακούγεται κάτι σαν περιπέτεια του Tolkien, και θα μπορούσε κάλλιστα να είναι. Το ότι σχετίζεται όμως με την τελευταία Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στη Βενετία – αυτό αρκεί για να μας βάλει σε σκέψεις. Εισηγητής μας σε αυτούς τους άγνωστους αλλά τόσο γοητευτικούς κόσμους, ο Θωμάς Δοξιάδης και η παρέα του, που προσκλήθηκαν να παρουσιάσουν τη δική τους εκδοχή στο θέμα. Οπότε δημιούργησαν το The Funghi Garden, με πρωταγωνιστές τους μύκητες, κάνοντας το αόρατο ορατό, όπως είπαν. Τους κάλεσε επίσης κι ο Eliasson, να μετάσχουν στο Future Assembly. Άρα έχουμε μπροστά μας κάτι εντελώς καινούριο, πετυχημένο και με μετρήσιμη διεθνή απήχηση.

Πέρα από το να συγχαρούμε την εμπνευσμένη επιλογή θέματος, μας δημιουργούνται μερικά ερωτήματα. Όπως: και τι σχέση έχουν οι μύκητες σε μια έκθεση για αρχιτεκτονική, γενικότερα με την «αρχιτεκτονική»; Η αλήθεια είναι ότι τα τελευταία χρόνια έχουμε δει να στήνονται στη Βενετία ελληνικές εκθέσεις, πρωτότυπες και πιθανώς ερεθιστικές, που δεν μοιάζει να σχετίζονται με την αφελή άποψη περί του τι είναι αρχιτεκτονική ή του πώς δείχνουμε την αρχιτεκτονική. Μια τέτοια σκόπιμη υπονόμευση θα είχε πολλά να πει για τους αυτοματισμούς σκέψης μιας περιφερειακής χώρας όπως η Ελλάδα. Δεν θα το τολμήσουμε. Όμως θα υποστηρίξουμε ότι οι μύκητες δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Μπορεί αυτό να ακούγεται μίζερο, μπορεί να εξηγεί πως δεν έχουμε τίποτα να δείξουμε της προκοπής, και «παίζουμε». Όχι αναγκαστικά: ο Δοξιάδης μας προτείνει μια θαρραλέα διαφυγή από το τέλμα. Αξιοποιώντας τις μούχλες σε αυτά ακριβώς τα στάσιμα νερά. Άραγε από σύμπτωση;

Δημήτρης Φιλιππίδης

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

 

ΣΥΖΗΤΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

+

Ένα φάντασμα πλανιέται…

του Γιώργου Καστούρα

αρχιτέκτονα

Από τα φοιτητικά μας χρόνια την δεκαετία του ΄70 στην συμπρωτεύουσα, εξακολουθούμε επίμονα να σχολιάζουμε τα τεκταινόμενα που εσχάτως έχουν πυκνώσει σε αυτή την πόλη. Ο Γιώργος Καστούρας αρχιτέκτων και άνθρωπος των γραμμάτων από τον βορρά, μου μεταφέρει τον σφυγμό της πόλης, ιδιαίτερα τον τελευταίο καιρό που μια σειρά επικείμενων σεναρίων με πιθανές «απειλητικές» διαστάσεις, εμφανίζονται επίμονα, μέσα από ετερόκλητες πρωτοβουλίες και μάλλον με ελλειπτικές προετοιμασίες και παράδοξες επιλογές. Συζητάμε συχνά, εκτός από το θέμα των αρχαίων στην Βενιζέλου και της μετακίνησής τους, που δυστυχώς έχει δρομολογηθεί, παρά τις πολύ σοβαρές αντιδράσεις και κινητοποιήσεις, τους διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς ιδεών για την Ανάπλαση του Εκθεσιακού και Συνεδριακού Κέντρου Θεσσαλονίκης (ΔΕΘ), την ανάπλαση της πλατείας και του άξονα της Αριστοτέλους που δέχθηκε άμεσες επιθέσεις,   και κυρίως τον πρόσφατο διαγωνισμό με τίτλο ArXellence 2, για τον αστικό επανασχεδιασμό στο δυτικό παράλιο μέτωπο της Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του υπάρχοντος πολεοδομικού σχεδίου που προβλέπει την ανάπτυξη του νέου επιχειρηματικού κέντρου στη δυτική είσοδο της πόλης, σε μία περιοχή εμβαδού 120 000 μ2.

Πρόκειται για τον δεύτερο κατά σειρά διαγωνισμό που οργάνωσε και διαχειρίστηκε η ιδιωτική εταιρεία Alumil (βιομηχανικό συγκρότημα για ολοκληρωμένα συστήματα αλουμινίου). Με αφετηρία την έκθεση με τις βραβευμένες μελέτες στα παλαιά σφαγεία και την συζήτηση που ακολούθησε παρουσία  συναδέλφων, όπως οι  Μόρφω Παπανικολάου, Γιώργος Αραχωβίτης, Πρόδρομος Νικηφορίδης, Ηλίας Παπαγεωργίου, και Κωνσταντίνος Μπελιμπασάκης  που διήθυνε ο Ευάγγελος Λυρούδιας, μας απασχόλησε μεταξύ άλλων η απουσία του κράτους στα θέματα των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών που δίνει την δυνατότητα να παρεισφρήσει ο ιδιωτικός τομέας, και οι αδυναμίες αυτής της πρωτοβουλίας κυρίως στα θέματα της προετοιμασίας, και της διαχείρισης των προτάσεων, που έχουν ένα διεθνή και απρόσωπο χαρακτήρα που θα μπορούσαν να βρίσκονται «όπου νάναι», όπως σχολίασε ο Προδρόμος Νικηφορίδης

Οι προβληματισμοί μας αυτοί αποτέλεσαν αφορμή για το κείμενο του Γιώργου Καστούρα που ακολουθεί και σχολιάζει γενικότερα τις παθογένειες της συμπρωτεύουσας.

Ένα φάντασμα πλανιέται…

του Γιώργου Καστούρα 

αρχιτέκτονα

Υπάρχει μια κινητικότητα τελευταία στη Θεσσαλονίκη. Κάτι σαν φάντασμα πλανιέται πάνω από την πόλη. Μοιάζει με το φάντασμα της ανάπλασης. Η ΔΕΘ κάνει Διεθνή (βέβαια) Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό για την ανάπλασή της και επιλέγει να μην το κουνήσει από το κέντρο γιατί, σου λέει τρέχα γύρευε τι μπορεί να γίνει άμα φύγω από ‘δω.

Διεθνής αρχιτεκτονικός διαγωνισμός ιδεών για την Ανάπλαση του Εκθεσιακού και Συνεδριακού Κέντρου Θεσσαλονίκης. Η σχεδιαστική πρόταση που επελέγη για το πρώτο βραβείο της ομάδας των Sauerbruch Hutton (Γερμανία), Gustafson Porter + Bowman (Βρετανία) και Έλενας Σταυροπούλου (Ελλάδα).

Αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για την ανάπλαση της πλατείας και του άξονα της Αριστοτέλους. Ομάδα Μελέτης: Αριάδνη Βοζάνη, Παρασκευή Φανού, αρχιτέκτονες μηχανικοί και συνεργάτες Γρηγόρης Βουτουφιανάκης-Πετρόπουλος, Θεοδοσία Ευδωρή-Παναγιωτοπούλου, αρχιτέκτονες, Γιώργος Ρέτσος φοιτητής αρχιτεκτονικής

Ο Δήμος αναπλάθει την Αριστοτέλους. Στο πρώην στρατόπεδο Παύλου Μελά ετοιμάζεται άλλη παρέμβαση και πάει λέγοντας. Αρχής γενομένης από το Μετρό του Κούβελα που περιπλανιέται με θόρυβο 40 χρόνια τώρα, όλες αυτές οι πρωτοβουλίες έχουν ένα κοινό γνώρισμα. Είναι όλες αυτές επεμβάσεις λιγότερο ή περισσότερο σημαντικές αλλά παρ’ όλ’ αυτά επεμβάσεις που δεν εντάσσονται πουθενά πράγμα που μάλλον θα μειώσει παρά θα αυξήσει τη σημασία τους στο μέλλον. Είναι, ούτως ειπείν, ενέργειες ενός και μοναδικού υποκειμένου κάθε φορά, δηλαδή πράττει όποιος μπορεί όπου μπορεί, ωσάν η πόλη ν’ αποφεύγει ή να μη θέλει να προσδιορίσει τη φυσιογνωμία της, δηλαδή να ορίσει το πλαίσιο και τους κανόνες με βάση τους οποίους αναπτύσσεται η ίδια ως σύνολο. Σα να μη θέλει να ορίσει η ίδια προς τα πού θα πάει. Τι θέλει τέλος πάντων να γίνει όταν μεγαλώσει.

Το "μετρό του Κούβελα" και τα αρχαία στην Βενιζέλου 

    Γιατί είναι σαφές εδώ και πολύ καιρό ότι δεν ξέρουμε ποιος κάνει κουμάντο σ’ αυτήν την πόλη. Και ως πόλη εννοούμε βέβαια όλο το πολεοδομικό συγκρότημα και λίγο πέρ’ απ’ αυτό. Ακριβώς επειδή δεν υπάρχει ένας τέτοιος μπούσουλας, εξ ανάγκης πράττει όποιος μπορεί όπου μπορεί. Όποιο έργο εμφανίζεται έχει να κάνει με έναν κάθε φορά ιδιοκτήτη ενώ όποια πρόταση ή μελέτη αφορά περισσότερους του ενός ενδιαφερόμενους (π.χ. Δήμους, Φορείς κλπ) επιμελώς αποσιωπάται μέχρις εξαφανίσεως. Παράδειγμα δύο πολύ σοβαρές μελέτες που γίνανε επί Πολιτιστικής δηλαδή η μελέτη για το Δυτικό Τόξο που αφορούσε όλους τους Δήμους της δυτικής πλευράς καθώς και η μελέτη με τις Οκτώ Αποβάθρες στο παραλιακό μέτωπο.

Εξώφυλλο της έκδοσης με τις μελέτες για τις Οκτώ Αποβάθρες στο παραλιακό μέτωπο, που πραγματοποιήθηκε το 1997 στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας Ευρώπης-Θεσσαλονίκη. Μια σημαντική και ρεαλιστική πρωτοβουλία του Δημήτρη Φατούρου και του Λόη Παπαδόπουλου, που δυστυχώς ατύχησε και δεν πργαματοποιήθηκε.  

    Φαίνεται δε ότι όχι μόνο δεν υπάρχει μπούσουλας αλλά ότι δεν θέλουμε να υπάρχει. Επιδεικνύουμε μια οξεία και χρόνια δυσανεξία στην ανάγκη συνεργασίας, σαν να έχουμε αλλεργία στην θέσπιση και αποδοχή κανόνων αλλά πάλι αν υπάρχουν κανόνες πως θα μπορεί ο καθένας να κάνει ότι του κατέβει στο δικό του οικόπεδο; Ακόμα κι αυτός ο αναιμικός Οργανισμός Ρυθμιστικού που δεν απειλούσε κανέναν, κιαυτός εξαφανίστηκε συν το χρόνω. Όχι ότι έκανε κάτι αλλά φαίνεται ότι και ως δείγμα ήταν ενοχλητικός.

    Μ’ αυτά και μ’ αυτά τα προβλήματα της μεγάλης κλίμακας (π.χ. αστικές συγκοινωνίες, θαλάσσιες συγκοινωνίες, απορρίμματα, πράσινο, κατανομή χρήσεων γης, πρόβλεψη και υποδοχή εξελίξεων), δηλαδή πού βαδίζει αυτή η πόλη, σέρνονται άλυτα, τα χρόνια περνάνε και η ποιότητα ζωής όλο και πέφτει. Οι λύσεις γίνονται ακριβότερες και πάντα πυροσβεστικές γιατί για λύσεις δραστικές δεν υπάρχει ποτέ χρόνος άσε που μπορεί και να ενοχλήσουμε κανέναν.

Απόψεις της Θεσσαλονίκης. Κάτω η περιοχή επέμβασης στα δυτικά της πόλης.

    Κι ενώ κανείς δεν αναλαμβάνει την πρωτοβουλία να θέσει κατ΄αρχήν το πρόβλημα και μετά να κάνει ότι χρειάζεται για ν’ αποκτήσει η πόλη αυτό το πλαίσιο συνύπαρξης και λειτουργίας, εμφανίζεται ένας ιδιώτης, εν προκειμένω η Alumil που προκηρύσσει Διεθνή, παρακαλώ, Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό για την περιοχή δυτικά του λιμανιού που εκτείνεται σε τουλάχιστον δύο Δήμους. Η εξέλιξη αυτή δεν πρέπει να μας εκπλήξει. Άμα αφήνεις κενά όλο και κάποιος φιλόδοξος θα βρεθεί να τα καλύψει.

ArXellence 2, Διεθνής Αρχιτεκτονικός διαγωνισμός με τίτλο, για τον αστικό επανασχεδιασμό στο δυτικό παράλιο μέτωπο της Θεσσαλονίκης. Πρώτο βραβείο: Alejandro Piqueras (ALE Architects)

    Να πω εξ αρχής ότι όχι μόνο δεν διαφωνώ αλλά αντιθέτως πιστεύω ότι υπό προϋποθέσεις τέτοιες φιλοδοξίες είναι θεμιτές και ο ρόλος του Ιδιωτικού Τομέα μπορεί να είναι πολύ θετικός κυρίως επειδή συνήθως λειτουργεί πολύ λιγώτερο γραφειοκρατικά από τον Δημόσιο και συνεισφέρει πόρους. Σ’ αυτήν τη σκηνή της πόλης μας ο Ιδιωτικός Τομέας είναι ένα ακόμη υποκείμενο που αναζητά το ρόλο του ανάμεσα στα άλλα πρόσωπα του έργου, τους Δήμους, την Περιφέρεια, την κεντρική κυβέρνηση κλπ. Για να υπάρξει όμως παραγωγή και παράσταση, πρέπει να υπάρχει έργο, κείμενο δηλαδή με το ρόλο του καθενός σαφή και αιτιολογημένο. Αυτές είναι οι απαραίτητες προϋποθέσεις, οι κανόνες συνύπαρξης σ’ αυτήν τη σκηνή. Αυτό εμείς αποφεύγουμε να το κάνουμε κι ότι υπήρξε σχετικό μέχρι τώρα το ξηλώσαμε συστηματικά. Ακριβώς για να μπορεί ο καθένας να κάνει ότι θέλει στο οικόπεδό του.

ArXellence 2, Διεθνής Αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για τον αστικό επανασχεδιασμό στο δυτικό παράλιο μέτωπο της Θεσσαλονίκης. Δεύτερο βραβείο: Αγγελική Τζίφα, Σοφία Νικολαϊδου

    Καλοδεχούμενη λοιπόν η πρωτοβουλία Alumil αλλά ακριβώς η έλλειψη πλαισίου γεννάει ερωτήματα.

- Ποιος εκτίμησε και αποφάσισε την ανάγκη αυτής της παρέμβασης;

- Ποιος καθόρισε τα ζητούμενα του Διαγωνισμού κι από ποια έρευνα προκύψανε;

- Ποια ακριβώς ήταν η συμβολή του ιδιώτη που είχε την πρωτοβουλία;

- Τι θα γίνουν αυτές οι συμμετοχές και τα βραβεία; Θα υλοποιηθούν πώς και από ποιον ή οι συμμετέχοντες θα εισπράξουν ο καθένας ότι του αναλογεί, θα κάνουμε και μια ταρατατζούμ δεξίωση και θα πάει στη δουλειά του ο καθένας και ‘μεις θα κοιμηθούμε ήσυχοι και βέβαιοι ότι στο ορατό μέλλον δεν πρόκειται να μας ξαναενοχλήσει κανείς.

    Και θα συνεχίσουμε έτσι χωρίς κανόνες πάντα, όλοι εμείς οι Δήμοι, η Περιφέρεια, οι Φορείς, οι πολίτες, ο Ιδιωτικός Τομέας αυτή η κοινωνία δηλαδή, χωρίς ελπίδα ενηλικίωσης και σαν νήπια θα ζητάμε πάντα από άλλους να μας αποδώσουν το ρόλο που τάχα μας αξίζει. Αυτό ή θα ενώσουμε τις προσπάθειές μας για να ξεκινήσουμε από κει που πρέπει.

Γενικό σχέδιο της Θεσσαλονίκης με τις επεκτάσεις 1918. Επιχρωματισμένο αντίγραφο του σχεδίου Εμπράρ που υπογράφεται από τον μηχανικό J. Cohen, στο οποίο τονίζεται το σύστημα πράσινων χώρων και ζωνών

    Η Θεσσαλονίκη μετά την πυρκαγιά του ‘917 ήταν η πρώτη πόλη στην Ευρώπη αν όχι και στον κόσμο που απέκτησε σχέδιο ανάπτυξης με το οποίο επρόκειτο να ξανασταθεί στα πόδια της. Και τα σχέδια του Εμπράρ και της Επιτροπής του άφησαν ίχνη στην πόλη ορατά μέχρι σήμερα. Εμείς όμως τιμήσαμε τον Εμπράρ δίνοντας το όνομά του σ’ έναν, ο θεός να τον κάνει, δρόμο που δεν τον βρίσκεις ούτε με το Γκουγκλ και φροντίσαμε επιμελώς, ιδίως μετά τον πόλεμο που μείναμε μόνοι μας, να σβήσουμε απ’ το χάρτη και τον Εμπράρ και την Επιτροπή του και να μνημονεύουμε το μακαρίτη όποτε μας βολεύει.

Ernest Hébrard,

πηγή: Νίκος Καλογήρου, Το παλίμψηστο της Αριστοτέλους, University Studio Press, 2021

    Ένα αιώνα μετά είναι φανερό κι ας το καταλάβουμε καλά συμπολίτες μου ότι το φάντασμα που πλανιέται πάνω απ’ τη Θεσσαλονίκη είναι το φάντασμα του Ερνέστου Εμπράρ.

Ας αφήσουμε τις ζαβολιές. Έναν νέο Εμπράρ χρειαζόμαστε για τον εικοστό πρώτο αιώνα.

(Εικονογράφηση Γ. Τριανταφύλλου)

 

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΗ

Πάνος Τζώνος | K-Studio

1.

Πάνος Τζώνος

Είδα να  συμβαίνει

μια πανεπιστημιακή ιστορία

Εκδόσεις ΖΗΤΗ

Μία προσωπική κατάθεση, με αφορμή όσα είδε να συμβαίνουν και βίωσε ο Πάνος Τζώνος, στα πενήντα τέσσερα χρόνια της πανεπιστημιακής του διαδρομής, στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ. Μια πολύτιμη υποκειμενική και τεκμηριωμένη μαρτυρία, που ξεκινά από τους πρώτους μεταπολιτευτικούς μήνες, όταν διορίζεται έκτακτος καθηγητής στην Έδρα Κτιριολογίας, και προετοιμάζει μια διαφορετική δομή και λειτουργία της Έδρας, ανατρέποντας στην ουσία το από το 1932 σύστημα των Εδρών. Ένα σύστημα που έδινε την δυνατότητα απόλυτης κυριαρχίας των καθηγητών, άλλοτε αναβαθμίζοντας την επιστημονική σκέψη και άλλοτε στο όνομα μιας παντοδυναμίας, να συμπεριφέρονται ως «φεουδάρχες», εκμεταλλευόμενοι συνεργάτες και φοιτητές.

Saul Steinberg.

Μετά από μια συσσωρευμένη εμπειρία μεταπτυχιακών σπουδών και διδασκαλίας σε Karlsruhe και Λονδίνο, και στον απόηχο των νέων δεδομένων της επί της ουσίας πολιτικοποίησης της αρχιτεκτονικής μετά τον Μάη του ΄68, τα γεγονότα του Πολυτεχνείου αλλά και το προοδευτικό κλίμα του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του ΑΠΘ, ο Πάνος Τζώνος ως έκτακτος καθηγητής προχωρεί σε τολμηρές επιλογές.

Πριν από το Νόμο Πλαίσιο, επινόησε και πρότεινε την Επιτροπή Καθηγητών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων «Ε.Κ.Τ.Α.», ένα πείραμα που είχε επιτυχία γιατί έδωσε την δυνατότητα στους καθηγητές να συζητούν στις συνεδριάσεις τα προγράμματα που είχαν προετοιμάσει με τα επιτελεία τους.

Saul Steinberg.

Παράλληλα το 1976 ιδρύθηκε ο Πανεπιστημιακός όμιλος, στον οποίο συμμετείχαν αρχικά 83 καθηγητές ως άτυπο όργανο για τα επίμαχα ζητήματα και τον υπό επεξεργασία Νόμο Πλαίσιο, που δημοσιευόντουσαν στο τύπο.

Το 1981, μετά από ατελέσφορες αντεγκλήσεις του διδακτικού προσωπικού ήρθε το τέλος της Έδρας Κτιριολογίας. Το κλίμα ήταν αφόρητο… Ο κομματικοποιημένος συνδικαλισμός καθορίζει κυριαρχεί και μέσα σε αυτό το κλίμα εντάσσεται ο γνωστός «Νόμος Πλαίσιο» 1268/82.

Ο Τζώνος προχωρεί σε αναλυτική παρουσίαση και αξιολόγηση του νόμου 1268/82 και παρουσίαση των ειδικών προβλημάτων της εφαρμογής του και του εκ βάθρων μετασχηματισμού της Σχολής του τμήματος Αρχιτεκτόνων. Επισημαίνει πώς προβάλλονταν τότε κατά τις συνεδριάσεις διεκδικήσεις από τα μέλη του Ε.Δ.Π. (Ερευνητικό και Διδακτικό Προσωπικό) υποστηριζόμενες από ομοϊδεάτες φοιτητές και σε συνεννόηση μαζί τους, οι οποίες υπερέβαιναν τις προβλέψεις του Νόμου.

Saul Steinberg.

Παραθέτει αδιέξοδα, παραιτήσεις που δεν έγιναν δεκτές, αφηγήσεις «συναρπαστικών» παράτολμων και παράδοξων ιστοριών μιας πανεπιστημιακής ρουτίνας καθώς και προσπαθειών μέσα από τις οποίες αναδεικνύεται μια υπέρμετρη επιμονή για το «αυτονόητο». Αποκαλύπτει τελικά μια ζοφερή «Πανεπιστημιακή Ιστορία», που όπως μου γράφει στην αφιέρωση του βιβλίου «για όσα (ευτυχώς) δεν πρόλαβες να δεις» μια και αποφοίτησα από το ΑΠΘ το 1976. Μια ιστορία που παραμένει ανομολόγητη και αποσιωπούμενη επί χρόνια με μια σειρά χρήσιμων και πολύτιμων τεκμηριωμένων συμπερασμάτων. Ίντριγκες με αναλυτικές περιγραφές μέχρι το 2007, που αποχωρεί από την ενεργό υπηρεσία και μετά από σειρά παράλληλων επαγγελματικών αρχιτεκτονικών δραστηριοτήτων, συνεχίζει διδάσκοντας στο γνωστό μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Μουσειολογία-Διαχείριση Πολιτισμού» ως ομότιμος καθηγητής.

Saul Steinberg.

Αναμφίβολα θα υπάρχουν διαφορετικές εκτιμήσεις σε σχέση με όσα γράφονται και αποκαλύπτονται σε αυτό το κείμενο και νομίζω ότι θα έχει ενδιαφέρον να προβληθούν και να τεκμηριωθούν. Η κατανόηση όσων διαδραματίστηκαν στην αρχιτεκτονική παιδεία την περίοδο αυτή, αποτελεί βασική προϋπόθεση για να συγκροτηθεί η εικόνα του έλληνα αρχιτέκτονα και της αρχιτεκτονικής πρακτικής που αποτυπώνεται στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια.

Ο Πάνος Τζώνος με πολύ μεγάλο θεωρητικό και συγγραφικό έργο, αποκαλύπτει κριτικά μια πραγματικότητα, που ίσως για πρώτη φορά, την διατυπώνει με έναν τόσο άμεσο και συναρπαστικό λόγο, μέσα σε μια κομψή έκδοση με 86 σελίδες, που ολοκληρώνεται με έναν «Πρόλογο αυτοβιογραφικό αντι επιλόγου» και ένα πολύτιμο Χρονολόγιο για τους νεώτερους αναγνώστες..., με τα κύρια γεγονότα από την πολιτική ζωή, τα πανεπιστημιακά γεγονότα για το συγκεκριμένο διάστημα. Η έκδοση εικονογραφείται με σκίτσα του κορυφαίου καρτουνίστα Saul Steinberg, αγαπημένου του συγγραφέα από τα φοιτητικά του χρόνια. 

2.

Κ-STUDIO

Experience

Μια μονογραφία με αφορμή μια δεκαετή διαδρομή

Τους γνωρίσαμε το 2012, όταν στην 7η Biennale Νέων Αρχιτεκτόνων στο Μουσείο Μπενάκη, διακρίθηκαν με το εστιατόριο “barbouni”, στο Costa Navarino και την κατοικία “PLANE HOUSE”, στην Σκιάθο. Ακολούθησαν σειρά έργων, δημοσιεύσεων και διακρίσεων, μέχρι πρόσφατα που το έργο τους "dexamenes seaside hotel" επιλέχθηκε στις υποψηφιότητες για τα βραβεία Mies Van Der Rohe. Και αίφνης κατέφθασε με courier, υπερμεγέθης καλαίσθητος τόμος με πανόδετο εξώφυλλο από τις αρχιτεκτονικές εκδόσεις Άρης Μαρινάκης. Μια μονογραφία με αφορμή τα δέκα χρόνια του γραφείου Κ-Studio με στόχο να προβάλει τα επιτεύγματα μιας διαδρομής. Μια ακόμη πρωτοβουλία του Βασίλη Μπαρτζώκα, ιδρυτή του Archisearch.gr και της Design Ampassador, η τρίτη κατά σειρά μονογραφία, σε μεγάλο μέγεθος και άνετο lay out, με έργα που πραγματοποιήθηκαν με την συμβολή και την συνεργασία πάνω από 40 αρχιτεκτόνων, με κεντρικά πρόσωπα τους αδελφούς Δημήτρη και Κωνσταντίνο Καραμπατάκη.

Απόφοιτοι της Bartlett School of Architecture και μετά από εμπειρία στο γραφείο του Will Alsop στο Λονδίνο, ίδρυσαν το Κ-Studio σε ηλικία 26 και 24 ετών. Ιδιωτικές κατοικίες, συγκροτήματα κατοικιών, εστιατόρια και κυρίως χώροι φιλοξενίας αντιμετωπίζονται, όπως σημειώνει στο εισαγωγικό του κείμενο ο Serdar Kutucu, με τόλμη και ευρηματικότητα και διαχειρίζονται μέσα από επιδέξιους μετασχηματισμούς αναπλάσεις υφιστάμενων κτιρίων, αποσπώντας παράλληλα σημαντικές διακρίσεις.

Φυσικά υλικά, πέτρα και ξύλο, ψάθες σχοινιά και χάλυβας αντιμετωπίζονται με χειροποίητες επεξεργασίες, διατηρώντας ακόμα την υφιστάμενη φθορά μέσα στον χρόνο και εντάσσονται σε ενδιαφέρουσες χαράξεις με ήρεμους κανάβους  τόσο σε εσωτερικούς όσο και σε εξωτερικούς χώρους και με σεβασμό στο τοπίο,.

Μία έκδοση που για κάθε έργο, εκτός από τις επιλεγμένες φωτογραφίες και τα λιτά και περιεκτικά κείμενα, τα στοιχεία του έργου και τα ονόματα των εκάστοτε συνεργατών, εμπεριέχει και καλοσχεδιασμένα αναλυτικά  ολοσέλιδα αξονομετρικά σχέδια, που έχουν εκλείψει τα τελευταία χρόνια από τις δημοσιεύσεις και αποδίδουν με σαφήνεια την δομή των έργων.

Απουσιάζουν ευτυχώς τα ψηφιακά φωτορεαλιστικά, που συχνά παραπλανούν τον αναγνώστη και αλλοιώνουν το έργο. Χρήσιμο και  το διαφημιστικό υλικό που στηρίζει οικονομικά την έκδοση στο δεύτερο μέρος του τόμου, και  έχει περισσότερο ενδιαφέρον γιατί σχετίζεται με εταιρείες που έχουν συνεργαστεί με το K-Studio και μαζί με τα προϊόντα τους  προβάλουν έμμεσα και το έργο του.