1.

ART ATHINA 2023

ένας ιστορικός θεσμός που φέτος γιόρτασε τα 30α του γενέθλια

2.

Δήμητρα Χατζησάββα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ

κριτικό κείμενο του Δημήτρη Φιλιππίδη

1.

ART ATHINA 2023

ένας ιστορικός θεσμός που φέτος γιόρτασε τα 30α του γενέθλια

Λίγο καθυστερημένα, παρουσιάζω σήμερα όπως κάθε χρόνο, επιλογές και εντυπώσεις από την φετινή Art Athina που πραγματοποιήθηκε και φέτος με μεγάλη επιτυχία στο Ζάππειο Μέγαρο από τις 14-17 Σεπτεμβρίου 2023. Περιμένοντας υπομονετικά στην μεγάλη ουρά έξω από το κτίριο περάσαμε στο εσωτερικό, εισπράττοντας άμεσα την αίσθηση της μεγάλης επισκεψιμότητας που είχε σαν αποτέλεσμα την μεγάλη δυσκολία καταγραφής όπως κάθε χρόνο, των γκαλερί και έργων που μου κίνησαν το ενδιαφέρον. Αισθάνθηκα φέτος ότι είχε περισσότερο κόσμο από κάθε άλλη φορά, και γρήγορα διαπίστωσα μία σχετική αναβάθμιση τόσο στην όλη οργάνωση όσο και στο επίπεδο των περιπτέρων.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε, ότι η Art Athina είναι ένας ιστορικός θεσμός με μια μακρά διαδρομή και φέτος γιόρτασε τα 30ης γενέθλια. Ιδρύθηκε το 1993 από τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Αιθουσών Τέχνης Αθηνών και έκτοτε αποτελεί μια από τις παλαιότερες φουάρ της Ευρώπης, που εκτός από την συμμετοχή ελληνικών και ξένων γκαλερί πραγματοποιούνται και παράλληλες δράσεις με ομιλίες, διαλέξεις και performances και εκπαιδευτικές δράσεις. Φέτος φιλοξένησε 67 χώρους τέχνης από την Ελλάδα και εννέα χώρες του εξωτερικού.

Παράλληλα και για δεύτερη χρονιά συνεχίστηκε ο θεσμός του βραβείου της Art Athina για νέο καλλιτέχνη, ο οποίος αποσκοπεί στην ενίσχυση της καλλιτεχνικής δημιουργίας, σε συνεργασία της με το MOMus-Μουσείο Άλεξ Μυλωνά, ένα από τα πέντε Μουσεία του Μητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMus).

Δυνατότητα συμμετοχής είχαν εικαστικοί έως 45 ετών, οι οποίοι ζουν και εργάζονται στην Ελλάδα και προτείνονται από την γκαλερί που τους εκπροσωπεί, όπου έχουν πραγματοποιήσει μία τουλάχιστον ατομική έκθεση.

Φετινή νικήτρια του βραβείου της Art Athina  ήταν Στεφανία Στρούζα που εκπροσωπείται από την γκαλερί a.antonopoulou.art.

Στεφανία Στρούζα και Αγγελική Αντωνοπούλου

Στην πενταμελή επιτροπή  αξιολόγησης για το βραβείο συμμετείχαν οι: 

• Πάνος Γιαννικόπουλος, Ιστορικός της Τέχνης και Επιμελητής εκθέσεων,
• Δανάη Γιαννόγλου, Ιστορικός της Τέχνης και Επιμελήτρια εκθέσεων,
• Θούλη Μισιρλόγλου, Ιστορικός της Τέχνης, Διευθύντρια του MOMus-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης-Συλλογές Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης,
• Γιάννης Μπόλης, Ιστορικός της Τέχνης, Προϊστάμενος Τμήματος Σύγχρονης Γλυπτικής του MOMus-Μουσείου Άλεξ Μυλωνά και
• Τίνα Πανδή, Επιμελήτρια, Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ)

Προσωπικές επιλογές έργων

Οι επιλογές έργων καλλιτεχνών ανά γκαλερί, που ακολουθούν είναι καθαρά προσωπικές και δεν καλύπτουν όλα όσα μου κίνησαν το ενδιαφέρον και δεν κατέγραψα λόγω δυσκολιών από την πολυκοσμία. Αποτελούν ενδεικτικά τεκμήρια, που απλά σχετίζονται με μια προσωπική και πολύχρονη διαδρομή στους χώρους της τέχνης, με τις γνωστές βεβαιότητες και αβεβαιότητες και τίποτα περισσότερο. Κάτι σαν υπενθύμιση από επιλογές από το παρελθόν από αγαπημένους παλιότερους καλλιτέχνες και γκαλερί, όσο και από την τρέχουσα νεώτερη παραγωγή.

Zina Athanassiadou Gallery

Nikos Kessanlis

Kostis Velonis

a.antonopoulou.art (Αθήνα)

Αλεξ. Ψυχούλης, Η Ε. κοιμάται κάτω από μια άγρια φυστικιά

Sabine Liepchen / Πόλη

Λήδα Παπακωνσταντίνου / σειρά Λάβαρα

Στεφανία Στρούζα / Her Turbulence /212 Medea

Ekfrasi- yianna grammatopoulou

Giannis Kastritsis, The flock

Michalarias Art

CHRYSSA (1933 – 2013),

Art Forum Gallery

D. Xonoglou,

Marginalia Gallery

Δήμητρα Κοκκίνου,

space52 (Αθήνα)

D. Christofilogiannis

N. Karakostanoglou,

Sealed Earth Ceramic Studio and Gallery (Αθήνα - Σαντορίνη)

One Minute Space OMS

Louis-Philippe Scoufara, Omphalos (2023)

Sculpture, Rosa Protogallo marble, Statuario marble

Astrolavos Galleries(Αθήνα)

Ν. Klironomos,

E. Kallimachou

N. Topakas

Genesis gallery

Θοδωρής Μπαργιώτας,

υποψήφιος για βράβευση

Χριστίνα Δάρρα

Sianti Gallery (Athens)

Χάρος Μανώλης, Ο Ουρανός του Αυγούστου

Λεωνίδας Γιαννακόπουλος, Songs to the Siren

Λεωνίδας Γιαννακόπουλος, Spacebrain

Αληθεινός Δημήτρης, Σας Αγαπώ

Λάλας Θανάσης, Έρωτας πάνω από την πόλη

Μπελιβανάκη Λίλα, My Little House, υποψήφια για βράβευση

Gallery 7

Δαρμαράς Παναγιώτης

Roma Gallery (Αθήνα)

Crux Galerie (Αθήνα) Σάκης Παπακωνσταντίνου

Ανέστης Ιωάννου, Ξεχασμένος Φρουρός της Αθήνας, 2023

Citronne Gallery (Αθήνα)

Γιώργος Λάππας, Τατιάνα Σπίναρη

Παντελής Χανδρής, Sleepless Cattleya

 

Steven Antonakos

Οι συναντήσεις με εκκεντρικές προσωπικότητες, αλλά και με αγαπημένους φιλότεχνους γνωστούς και φίλους, αποτελούν την γοητευτική πλευρά των επισκέψεών μας κάθε χρόνο στην Art Athina.

Ο αρχιτέκτων και συμμαθητής μου από το Βαρβάκειο Μιχάλης Μανιδάκης ποζάρει ανάμεσα σε εκκεντρικές κυρίες σε αναλόγου ύφους γκαλερί.

2.

Δήμητρα Χατζησάββα,

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ

University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2023, σ. 305.

Κριτικό κείμενο του Δημήτρη Φιλιππίδη

(από την Εφημερίδα των Συντακτών της 14-15 Οκτωβρίου 2023, Νησίδες σελ.14)

Την Δήμητρα Χατζησάββα αναπληρώτρια καθηγήτρια στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου Κρήτης, γνώρισα στο "Γλυπτό Θέατρο Αιξωνή", σε μία βραδιά που δεκάδες φίλοι συγκεντρωθήκαμε προς τιμήν της Νέλλας Γκόλαντα. Μου την σύστησε ο Γιώργος Πανέτσος και μου μίλησε με τα καλύτερα λόγια για το βιβλίο της, που πραγματεύεται την χαρτογράφηση των βασικών θεωρητικών ρευμάτων της μεταπολεμικής αρχιτεκτονικής, και κινείται ανάμεσα στην σύγχρονη θεωρία, την φιλοσοφία και την αρχιτεκτονική. Ο Γ. Πανέτσος μου τόνισε ότι πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον, αλλά και δύσκολο βιβλίο για τους μη μυημένους στα θεωρητικά θέματα που πραγματεύεται, κάτι που διαπίστωσα, μόλις το παρέλαβα με το ταχυδρομείο, έχοντας την πρόθεση να προχωρήσω σε σχετική ανάρτηση σε αυτό το blog. Παρά τις όποιες προσπάθειες , συνειδητοποίησα ότι με τις θεωρητικές μου γνώσεις δεν θα μπορούσα να ανταποκριθώ και να σχολιάσω την σημαντική αυτή έκδοση, αφήνοντας εδώ και καιρό το βιβλίο δίπλα μου να περιμένει την κατάλληλη ευκαιρία. Η πρόσφατη δημοσίευση του σχετικού κριτικού κειμένου του Δημήτρη Φιλιππίδη στην Εφημερίδα των Συντακτών της 14-15 Οκτωβρίου 2023, στις Νησίδες σελ.14, ήταν ότι καλύτερο για αυτή μου την πρόθεση, και άμεσα του ζήτησα να την αναδημοσιεύσω, και να την παραθέσω στην συνέχεια.

Από την Εφημερίδα των Συντακτών της 14-15 Οκτωβρίου 2023, στις Νησίδες σελ.14,

Ανάμεσα στην φιλοσοφία και την αρχιτεκτονική

Του Δημήτρη Φιλιππίδη

Η Δ. Χατζησάββα διδάσκει στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου Κρήτης εδώ και χρόνια το θέμα αυτού του βιβλίου. Επίσημα: θεωρία και αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, αλλά στην ουσία, κινείται στο «πεδίο ανάμεσα στη σύγχρονη θεωρία, τη φιλοσοφία και την αρχιτεκτονική», σύμφωνα με το σύντομο βιογραφικό της σημείωμα. Η διευκρίνιση είναι απαραίτητη καθώς πραγματικό ίσως αντικείμενο του βιβλίου είναι ακριβώς αυτή η συχνά δυσεξιχνίαστη σχέση ανάμεσα σε θεωρία και πράξη, που μπορεί σήμερα ιδιαίτερα να θεωρείται απαραίτητη στις σπουδές αρχιτεκτονικής αλλά δεν παύει να δοκιμάζει τα όρια ανεξαρτησίας του κάθε τομέα σε καθημερινή βάση.

Ειδικά το βιβλίο καταπιάνεται με την πιο τρικυμιώδη ίσως περίοδο της σύγχρονης θεωρίας (1960-2020), περίοδο εκρηκτικής ανάπτυξης της θεωρίας και συνάμα απέραντο πεδίο πειραματισμών και νέων προσεγγίσεων της αρχιτεκτονικής πρακτικής. Με άλλα λόγια, καταπιάνεται με μια χοχλάζουσα περίοδο τολμηρών αναζητήσεων διεθνώς, όπου συνεισφέρουν πολλοί, διαφορετικής προέλευσης καιθεωρητικής κατάρτισης, παλεύοντας με πρωτόγνωρες συνθήκες (τεχνολογική επανάσταση,παγκοσμιοποίηση).

Το πώς όλα αυτά συντήκονται και ποια είναι τα καινούρια αμαλγάματα που προκύπτουν μέσα από την επιρροή αυτών των «ρευμάτων», που ώρες-ώρες παίρνουν τη μορφή κατακλυσμών, απαιτεί πολύπλευρη κατάρτιση. Δεν αρκεί εκείνος που καταπιάνεται με την χαρτογράφηση να παίζει στα δάχτυλα τις θεωρητικές αποχρώσεις ανάμεσα στις κεφαλαιώδεις ενότητες (φαινομενολογία, δομισμός, μεταδομισμός, νέος υλισμός) αλλά πρέπει συνάμα να μπορεί να παρακολουθήσει πώς αυτές οι θεωρητικές κατευθύνσεις συμβαδίζουν με συγκεκριμένες σχεδιαστικές τάσεις των πρωταγωνιστών σε διεθνές πια επίπεδο. Δεν αρκεί, δηλαδή, να εμπεδώσεις τη θεωρία των ιερών τεράτων όπως του Derrida ή των Deleuze και Guattari, αλλά χρειάζεται να συλλάβεις πώς οι φιλοσοφικές προτάσεις τους αναλογούν, ίσως και αντανακλούν, στο πώς σκέφτεται ο Koolhaas, οι Herzog και de Meuron, ή ο «δικός μας» πλέον (επέκταση Αρχαιολογικού Μουσείου) Chipperfiled καθώς σχεδιάζουν.

Η Χατζησάββα καταπιάνεται με τα δύσκολα αλλά είναι γερά γυμνασμένη και πολύπειρη. Με σπουδές στο ΑΠΘ Θεσσαλονίκης, μεταπτυχιακά στη Σχολή ETSAB Βαρκελώνης, με τη νοερή καθοδήγηση του εκεί καθηγητή της φιλοσόφου, ιστορικού και αρχιτέκτονα R. Sola-Morales, δεν έχει πάψει να σπουδάζει αυτούς τους ανάμεσα χώρους στους, όπως λέει, «ρευστούς καιρούς» που ζούμε, και να μεταλαμπαδεύει τις γνώσεις της πάνω στην «αξία της σκέψης για τον σχεδιασμό του χώρου και της αρχιτεκτονικής» στην τάξη. Ένα ελάχιστο δείγμα, εκείνο το μαγικό απόσπασμα του Herman Melville: «Οι δύτες της σκέψης επιστρέφουν στην επιφάνεια με τα μάτια γεμάτα αίματα», κλεμμένο από τον Deleuze, για να δείξει τους κινδύνους που καιροφυλακτούν σε όσους δοκιμάζουν το «πέρασμα από τη θεωρία, στη με νόημα πράξη». Κι ένα, απειροελάχιστο σημάδι, κρυμμένο μέσα στις σημειώσεις: η αφιέρωση του βιβλίου «στη σιωπηλή επικοινωνία με τους φοιτητές».

Το βιβλίο της αυτό αποτελεί ασφαλές μέτρο των ικανοτήτων της να διαπραγματευτεί τον (συχνότατα) πυκνό και δυσνόητο σύγχρονο θεωρητικό λόγο αλλά και να μεταφέρει συνοπτικά την ουσία σημαδιακών έργων αρχιτεκτονικής, που συμβαδίζουν μαζί του κι «έχουν γράψει ιστορία». Ο λόγος της στην περίπτωση αναφορών σε έργα-σταθμούς δεν είναι περιγραφικός αλλά στοχευμένα ερμηνευτικός, συνδέοντας, κάθε φορά, όσα έχουν ειπωθεί σε επίπεδο φιλοσοφικό με όσα προκύπτουν εξετάζοντας την υλική υπόσταση επιλεγμένων αρχιτεκτονικών έργων.

Η ύλη μοιράζεται σε ένα εισαγωγικό και πέντε χορταστικά κεφάλαια. Το εισαγωγικό είναι απαραίτητο για να φανεί από πού ξεπήδησαν οι θεωρίες του ’60. Για πολλούς από εμάς, αυτό ήταν ένα όριο που διατηρήθηκε αναλλοίωτο και καθοριστικό σε όλη τη μετέπειτα συναρπαστική εξέλιξη των πραγμάτων. Όταν εκείνα τα αλλεπάλληλα κύματα του (λεγόμενου γενικά κι αόριστα) μεταμοντερνισμού χτύπησαν στις ελληνικές ακτές, ελάχιστοι καταλάβαιναν τι ακριβώς συνέβαινε, έτσι απορροφημένοι που ήταν με το πώς θα εξορκίσουν την απαράδεκτη ελαφρότητα μιας ιερόσυλης γι’ αυτούς αρχιτεκτονικής. Όταν τα πράγματα πήραν ακόμα μεγαλύτερη στροφή, και αφήνοντας πίσω τους καλούς μας C. Alexander, R. Venturi, και τους Ιταλούς νέο-ρασιοναλιστές, πέφτοντας με φόρα πάνω στον J. Derrida και στον Deleuze, σκοτεινιάζοντας το τοπίο και προωθώντας την «απεδαφικοποίηση και την αποϋλοποίηση της αρχιτεκτονικής», ανατρέποντας τις ώς τότε βεβαιότητες για την «αντίληψη και βίωση του χώρου» -ήδη τα πράγματα είχαν ξεφύγει. Η Χατζησάββα φωτίζει με ψυχραιμία αυτό το καυτό πεδίο και μας καθοδηγεί στο πώς να το απολαύσουμε χωρίς περιττές ενοχές και προκαταλήψεις.

Δημήτρης Φιλιππίδης

 Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

 

ΑΠΟΧΩΡΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΟ “ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ”

Η Κατερίνα, η Ελένη, ο Γιάννης, η Ειρήνη, η Μυροφόρα, η Χριστίνα, η Ιλεάνα, ο Ηλίας, η Δέσποινα, και πόσοι ακόμη από τους νοσηλευτές και τους γιατρούς, όπως η Κατερίνα Ράλλη, της Α΄ Πνευμονολογικής Κλινικής του Σισμανόγλειου, που δεν συγκρατώ τα ονόματά τους, στάθηκαν δίπλα μου με ενδιαφέρον, προθυμία, χαμόγελα και ενθάρρυνση, όλο αυτό το διάστημα των δεκαπέντε ημερών που νοσηλεύτηκα, σαν να ήμουν ο δικός τους άνθρωπος. Ακόμη και οι καθαρίστριες που άδειαζαν δύο φορές την ημέρα το καλάθι των αχρήστων, και τα συνεργεία που καθάριζαν επιμελώς τα τζάμια, ακόμη και την πόρτα του δωματίου.

Σε ένα μικρό δίκλινο δωμάτιο, έστησα το δικό μου «πιλοτήριο» μέσα σε ένα κεντρικό εξαιρετικό κτίριο του μεσοπολέμου (1936), που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Γιώργος Οικονομίδης και επέβλεψε ο μηχανικός Π. Μανουηλίδης, εξαρτώμενος άμεσα από οξυγόνο, αλλά και με ανάσες στις απολαυστικές μεγάλες ηλιόλουστες βεράντες, μία σπάνια σχέση εσωτερικού και εξωτερικού χώρου. Ένα κτίριο με εξαιρετικές οικοδομικές λεπτομέρειες και καλά υλικά, με τα παλιά ξύλινα κουφώματα με μηχανισμούς GU να διατηρούνται ακόμη, αλλά με την γνωστή εκ του προχείρου συντήρηση. Από την στιγμή της εισαγωγής μου στα έκτακτα περιστατικά μέχρι που εγκατέλειψα το εικονιζόμενο δωμάτιο, ένα πράγμα έχω να πω: Ζήτω ΤΟ ΕΣΥ!, που στηρίζουν επάξια με μικρούς μισθούς όλοι αυτοί οι ταγμένοι άνθρωποι που δίνουν την ψυχή τους, με πολλαπλές βάρδιες λόγω έλλειψης προσωπικού και αστείρευτη υπομονή. Τους ευχαριστώ όλους!

ΜΑΝΟΛΗΣ ΚΟΡΡΕΣ:

 ΜΙΑ ΑΥΤΟΑΝΑΦΟΡΙΚΗ, ΧΕΙΜΑΡΡΩΔΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΙΚΗ ΔΙΑΛΕΞΗ

Για την επιστημονική του διαδρομή 

και τα πρόσφατα έργα στην Ακρόπολη

Μανόλης Κορρές

Λίγο πριν τις καλοκαιρινές μας διακοπές, την Τρίτη 4 Ιουλίου 2023, βρεθήκαμε στον ανακαινισμένο κήπο του Ιδρύματος Πολιτισμού στο Παλαιό Ψυχικό, μετά την πρόσφατη και βραβευμένη ανάπλασή του από τους αρχιτέκτονες του γραφείου AREA architects, για να παρακολουθήσουμε μια αυτό- αναφορική, χειμαρρώδη και αποκαλυπτική διάλεξη του Μανόλη Κορρέ με τίτλο ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΝΤΕΛΗ ΣΤΟΝ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ, με παράλληλη έκθεση των αυθεντικών σχεδίων που εμπεριέχονται στο ομότιτλο βιβλίο, που κυκλοφόρησε από τον Εκδοτικό Οίκο Μέλισσα το 1994.

Η έκδοση Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα του Εκδοτικού Οίκου Μέλισσα, 1994

Ο Κορρές απευθυνόμενος σε ένα ευρύτερο κοινό, μίλησε για τις συνθήκες που οδήγησαν σε αυτό το αποτέλεσμα, αποκαλύπτοντας την επιστημονική του διαδρομή και το πέρασμά του στον χώρο της αρχαιολογίας, εξάρωντας το έργο των αρχαιολόγων. Τέλος απαντώντας στα ερωτήματα του κοινού, επεδίωξε να τοποθετηθεί σχετικά με όσα υπέστη για τα πρόσφατα έργα στην Ακρόπολη και ειδικά για την απρόσμενη επίσκεψη από στελέχη της UNESCO:

[…] ήρθαν παρόλα αυτά να μας κρίνουν, είπε. Ταπεινωθήκαμε όταν ήρθαν. Εγώ αισθάνθηκα ταπείνωση. Ήξερα ότι ήμουν καλύτερος, ήξερα όταν θα φύγουν θα μας πούνε μπράβο, αλλά είχανε παίξει ένα ρόλο. Και αυτό έγινε διότι κάποιος από μέσα, από εμάς, τους έφερε και έκανε την Ελλάδα ‘ρόμπα’ έξω, για να μπορέσει να εξυπηρετήσει φθόνο εναντίον συμπατριώτη. Περί αυτού πρόκειται.

 

Από τον χώρο της διάλεξης στον κήπο του Ιδρύματος Πολιτισμού στο Παλαιό Ψυχικό

Ξεκινώντας την διάλεξή του, αναφέρθηκε αρχικά στην πρόταση του Αναστάσιου Ορλάνδου, που είχε μάθει για τις επιδόσεις του Κορρέ από τα φοιτητικά του χρόνια στην Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, και του πρότεινε να συμμετάσχει στην ολοκλήρωση του βιβλίου για την Αρχιτεκτονική του Παρθενώνα.

Αναστάσιος Ορλάνδος

Πρόταση την οποία αρνήθηκε, επιλέγοντας να περιπλανηθεί με τον συμμαθητή του Γιάννη Σαϊτα το 1969-70, στην εσχατιά της Μάνης, θέλοντας να ανακαλύψουν, τις σχέσεις που συνδέουν την μεγάλη αρχιτεκτονική με την λεγόμενη μικρή, προσανατολισμένοι στην τότε λιγότερο προβεβλημένη λαϊκή αρχιτεκτονική ή μάλλον δημώδη, όπως την είχαν ονομάσει προπολεμικά.

Έτσι, η πρώτη ειδίκευση του Κορρέ ήταν στην λαϊκή αρχιτεκτονική, έχοντας παράλληλα και μια επιτηδειότητα και στα κλασικά, ήδη από το πρώτο έτος που είχε σχεδιάσει τα Προπύλαια και την πεσμένη Κολώνα του Ολυμπίου. Δούλεψε παράλληλα και σε αρχιτεκτονικά γραφεία σε διαγωνισμούς, κάνοντας προοπτικά σχέδια παρουσίασης με απαιτήσεις, που ήθελαν άλλη μαστοριά και καλοπληρωνόταν. Ακολούθησε η συνεργασία του με την ακούραστη ερευνήτρια και πρώτη Ελληνίδα βυζαντινολόγο Μαρία Σωτηρίου, που πέρναγε τα τελευταία χρόνια της ζωής της στο Βυζαντινό Μουσείο, σε ένα γεροντικό περιβάλλον στην Βιβλιοθήκη του συζύγου της, του σπουδαίου Γεώργιου Σωτηρίου του ανανεωτή του Μουσείου.

Γεώργιος Σωτηρίου

Τον γοήτευσε το πείσμα ενός ανθρώπου, που είναι με το ένα πόδι στον τάφο, να συνεχίζει για καιρό να μελετάει. Αργότερα συνειδητοποίησε ότι με αφορμή αυτή την εμπειρία είχε πάρει έναν άλλο δρόμο.

Οι αρχαιολόγοι

O Κορρές δεν έπαψε να βρίσκεται συχνά με τους αρχαιολόγους. Η γοητεία που βρήκε σε αυτό το περιβάλλον ήταν τεράστια, κυρίως ως προς το πνευματικό μέρος. Του άρεσε επίσης και η εργασία στο ύπαιθρο, παρά η εργασία στο γραφείο με τους μανιώδης καπνιστές. Τον ενοχλούσαν οι καπνοί.

Αυτοί οι άνθρωποι, είπε, οι αρχαιολόγοι είναι εκεί, πάνω στο αντικείμενο με τόσο πάθος και πόθο. Και σήμερα βέβαια, που πάντα ελπίζουμε ότι θα περάσει αυτό το κουσούρι της κοινωνίας μας, η διαφθορά, οι αρχαιολόγοι είναι ο τελευταίος κλάδος που δε μπορείς να πεις ότι έχουν διαφθαρεί. Δεν μπορείς να τους αγοράσεις με λεφτά. Είναι αδύνατον. Όλους τους άλλους μπορείς.

Στον Κορρέ ταίριαζε πολύ περισσότερο το περιβάλλον των αρχαιολόγων και κυρίως γιατί εκείνοι ήθελαν να ακούσουν το αντικείμενο, δεν ήθελαν να το διαμορφώσουν. Ήθελαν να το κατανοήσουν, εν αντιθέσει προς τους συναδέλφους του (αρχιτέκτονες) που πριν κατανοήσουν ποιο είναι το αντικείμενο, ήθελαν να πουν στο αντικείμενο πώς πρέπει να είναι. Αυτή είναι η διαφορά του δημιουργού και του σοβαρού μελετητή εντός εισαγωγικών.

Ο Μανόλης Κορρές όρθιος δεξιά προετοιμάζοντας με συνεργάτες την αφαίρεση τμήματος της στέψης του Παρθενώνα. φωτ. Σωκράτης Μαυρομμάτης

Έτσι, όταν το 1975 είχε αρχίσει ήδη με την μεταπολίτευση το πρόγραμμα της αποκατάστασης των μνημείων της Ακρόπολης, ο Κορρές ήταν ο πρώτος που βρέθηκε στο πρόγραμμα, και ανέλαβε την υποχρέωση να οργανώσει το τεχνικό γραφείο με νέους συναδέλφους. Και το 1983 ολοκλήρωσε τον πρώτο τόμο για τον Παρθενώνα, που είχε από όλα, οικοδομική και αρχαιολογία και γεωλογία και φυσική, όπως θερμική θραύση των μαρμάρων και διάφορα μηχανικά φαινόμενα. Συγκρίσεις ξύλινων και μεταλλικών ικριωμάτων, μέσα στις 700 σελίδες, με πάρα πολλές εικόνες και σχέδια.

Στην συνέχεια επικεντρώθηκε σε ιστορικές αναφορές, όπως στις πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις επί Θεμιστοκλή, την δημιουργία του λιμανιού του Πειραιά, τις επιτυχίες στον Μαραθώνα και στην Σαλαμίνα, τον εξοστρακισμό του Θεμιστοκλή και ακολούθως του Κίμωνα.

Ο Περικλής

Υπήρχε τότε μια δυναμική στην Αθήνα. Αναφέρθηκε στον Περικλή που εξελέγετο συνεχώς μετατρέποντας την πόλη σε ένα εργοτάξιο, δημιούργησε θέσεις εργασίας και μέσα σε λίγους μήνες ολοκληρώνονταν τα σχέδια και άρχιζαν τα έργα. Από τις επιγραφές είπε, γνωρίζουμε ότι τα χρήματα από το ταμείο της Δήλου, που μεταφέρονταν στα έργα της Ακρόπολης ήταν το 1,66% δηλαδή ένα ελάχιστο ποσοστό. Ο Αθηναϊκός πλούτος ήταν το αργυρωρυχείο στο Λαύριο, το καλύτερο στην Ελλάδα, μαζί με τα σπουδαία προϊόντα της μεταποίησης, όπως τα αγγεία, που άξιζαν περιουσίες, που στήριξαν τα έργα της Ακρόπολης. Το έργο του Παρθενώνα άρχισε το 447 πΧ. και σε οκτώ χρόνια ήταν έτοιμο, ακριβώς το έτος των μεγάλων Παναθηναίων, σε ένα χρόνο ρεκόρ.

Από τις εργασίες αποκαταστασηε και συντήρησης των κιόνων

Αποκάλυψε ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες σχετικά με την κατασκευή, όπως ότι μια μαρμάρινη κολώνα του Παρθενώνα αντιπροσωπεύει 19 000 ανθρωπο-ώρες εργασίας, από τις οποίες οι 9 000 και κάτι είναι οι ραβδώσεις.. Αλλά και για την απουσία ευθειών στον Παρθενώνα, παρά μόνο ανεπαίσθητες καμπύλες όπως στο ύψος του κίονος η καμπύλη ως τόξο σε σχέση με την χορδή ορίζει το βέλος στο μέσον της καμπύλης, που στον Παρθενώνα είναι 17,5 χιλιοστά. Η δε καμπύλη στο μήκος των 76 μέτρων του στυλοβάτη, έχει ανύψωση 9.5 εκατοστά.

Η  καμπύλη στο μήκος των 76 μέτρων του στυλοβάτη του Παρθενώνα έχει ανύψωση 9.5 εκατοστά.

Η φινέτσα φαίνεται ότι ξεπερνούσε την προσδοκώμενη ικανότητα των θεατών να την προσλάβει και για αυτό τον λόγο οι αρχιτέκτονες, καθώς περνούσαν οι γενιές, μεγάλωναν και την ένταση για να φαίνεται στους επισκέπτες, που κοίταζαν και δεν την έβλεπαν. Είχε απασχολήσει μάλιστα και τον Βιτρούβιο.

Μανόλης Κορρές

Ως προς τις διαδικασίες τότε, μας επεσήμανε, ότι ήταν όπως και σήμερα. Υπήρχε μία επιτροπή αρχιτεκτονικού διαγωνισμού. Οι καλύτεροι αρχιτέκτονες, συνήθως κατόπιν προσκλήσεως, καλούντο να υποβάλουν σχέδια και μακέτες ενίοτε. Μια επιτροπή χρηματο-λογιστική, διοικητικού και διαχειριστικού ελέγχου, με ενιαύσια διάρκεια, άλλαζε κάθε 12 μήνες. Αντιθέτως η καλλιτεχνική επιτροπή, έμενε ως το τέλος του έργου. Ήταν επταμελής, με γραμματέα που κρατούσε τα πρακτικά. Ειδική διάταξη για τα μη απορροφηθέντα κονδύλια των μακρών τειχών αντί να επιστρέφοντο στο δημόσιο ταμείο στο τέλος του οικονομικού έτους, αυτομάτως περνούσαν στο έργο του Παρθενώνα για να μην υπάρχει καθυστέρηση.

Ανοδική λιθαγωγία με αντίσταθμες άμαξες, σχέδιο Μανόλη Κορρέ από την έκδοση Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα του Εκδοτικού Οίκου Μέλισσα, 1994.

Τέλος, οι απολογισμοί των έργων ήταν δημόσια έγγραφα χαραγμένα σε μάρμαρο στην περιληπτική τους μορφή, πάντοτε σε δύο αντίγραφα και σε αναλυτική μορφή σε διφθέρες και παπύρους. Έτσι, ο πολίτης είχε την δυνατότητα να τα βλέπει στην αγορά και να ενημερώνεται για το έργο, ακούγοντας παράλληλα και τους ήχους από τα σφυριά και τις καστάνιες των γερανών.

Απαντώντας στα ερωτήματα των παρευρισκόμενων 

για τα πρόσφατα έργα στην Ακρόπολη

Μανόλης Κορρές

Αν και σήμερα στην αρχαιολογία θεωρείται πρόταγμα, όταν τελειώνει μία ανασκαφή να την σκεπάζουμε για να μην καταστρέφεται, στην Ακρόπολη, αυτό που ο επισκέπτης νομίζει ότι είναι η Ακρόπολη, είναι μια ξελακωμένη, ξεγουβωμένη έκταση στην οποία έσκαψαν παντού, φτάσανε στην κλασσική επιφάνεια και πήγανε και παρακάτω μέχρι τον βράχο, αφήνοντας στον αέρα θεμέλια, τα οποία ποτέ δεν ήταν ορατά. Ήταν σκεπασμένα. Δεν είχαν σχεδιαστεί για να φαίνονται, για αυτό κτίστηκαν με ευτελείς πέτρες που εύκολα διαλύονται από τον καιρό, σαπίζουν, ξεκουφαλιάζουν, κονιορτοποιούνται, σωριάζονται.

Κυριαρχεί όμως μια λαγνεία με τις παλιές πέτρες, ο κόσμος επιθυμεί να τις βλέπει γιατί έτσι ικανοποιεί την ανάγκη του για απόλαυση αρχαιότητας, έστω και αν πρόκειται απλώς για θεμέλια. Αποζητά να έχει την μαγεία της παλιάς πέτρας. Αντιθέτως, νοιώθει αλλεργία για μια καινούργια πέτρα. Έτσι έχει μάθει και θεωρεί ότι αυτό είναι ψεύτικο. Άρα προτιμά να βλέπει αυτά τα παλιά, σεπτά ευρήματα τα οποία ήταν απλώς θεμέλια.

Και ενώ δεν μπορεί ο καθένας να κάνει παρατηρήσεις και κριτική σε ένα περιβάλλον επιστημονικών εργασιών, αντιθέτως για θέματα αρχαιολογικά όλος ο λαός πιστεύει ότι έχει γνώμη. Οι πολλοί δεν αντιλαμβάνονται ότι είναι δουλειά για ειδικούς. Υποτιμούν εμάς που έχουμε αναλάβει και κάνουν και μικροπολιτική. Λένε π.χ. ότι αυτά τα έργα στεγανώνουν και επομένως όταν βρέχει πλημμυρίζει η Ακρόπολη. Αυτό είναι παρανοϊκό διότι ένας λόφος δεν μπορεί να πλημυρίσει. Αλλά σας θυμίζω ότι, όταν ο Τρικούπης ήταν υποψήφιος στην εκλογική περιφέρεια Μεσολογγίου, ο Μιλτιάδης Γουλιμής είχε πει ότι τα τραίνα που φέρνει ο Τρικούπης κόβουν το γάλα στις αγελάδες. Με τα σφυρίγματα του τραίνου οι αγελάδες δεν κατεβάζουνε γάλα. Δεν έχει σημασία ότι κανείς εκείνη την εποχή δεν μπορούσε να ελέγξει την ορθότητα ή μη ορθότητα αυτού. Αυτό που είχε σημασία είναι ότι κάποιος έβριζε τον Τρικούπη και οποιοσδήποτε ήθελε κάπως να ξεσπάσει έμπαινε στο στρατόπεδο των αντιτρικουπικών.

Μανόλης Κορρές

Αν δείτε τώρα την ευκολία που δίνει και το διαδίκτυο, ο καθένας να είναι μια μικρή εφημερίδα και ένας μικρός δημοσιογράφος, και διατυπώνονται απόψεις με απρέπειες. Και στο τέλος καταφεύγουν σε καταγγελίες, οι οποίες για να μας κάνουν εμάς «νταντά», απευθύνονται στην UNESCO στο εξωτερικό, ώστε να φανεί ότι η UNESCO θα έρθει εδώ στο προτεκτοράτο και εμείς εδώ πρέπει να υποταχτούμε. Και η UNESCO να είχε διαφορετικές απόψεις, δεν είμαστε προτεκτοράτο. Θα κάναμε αυτά που πιστεύουμε. Γιατί μας τα ανέθεσαν. Πόσο μάλλον που η UNESCΟ τα ενέκρινε με την έκθεση που έγραψε.

Παραταύτα εμείς αισθανθήκαμε μειωμένοι, διότι ποτέ πριν δεν είχε έρθει η UNESCO για να δει αν κάνουμε καλά την δουλειά μας. Ήταν αυτονόητο ότι κάνουμε καλά την δουλειά μας. Ήρθαν διότι κάποιος τους έφερε. Και αυτό σημαίνει ότι άνοιξε μια τρύπα και όποιος θέλει ξανάρχετε μετά. Κι οι συνομιλητές μας της UNESCO δεν ήταν καλύτεροι από εμάς. Ούτε είχαν την δική μας ειδικότητα, ούτε τα δικά μας διδακτορικά έχουν κάνει, ούτε τα δικά μας βιβλία , ούτε την δική μας εμβέλεια στην παγκόσμια επιστήμη έχουν. Είναι στελέχη της UNESCO και έρχονται παρόλα αυτά να μας κρίνουν.

Ταπεινωθήκαμε όταν ήρθαν! Εγώ αισθάνθηκα ταπείνωση. Ήξερα ότι ήμουν καλύτερος, ήξερα όταν θα φύγουν θα μας πούνε μπράβο, αλλά είχανε παίξει ένα ρόλο. Και αυτό έγινε διότι κάποιος από μέσα, από εμάς, τους έφερε και έκανε την Ελλάδα ‘ρόμπα’ έξω, για να μπορέσει να εξυπηρετήσει φθόνο εναντίον συμπατριώτη. Περί αυτού πρόκειται.

Διότι δεν μπορείς γιατί κάποιον φθονείς, να τον καταγγέλλεις στους ξένους, μειώνοντας έτσι την εικόνα της χώρας σου και μαζί και του εαυτού σου. Αυτό συνέβη.

Μανόλης Κορρές

___________________________

Σημ. Κατά την απομαγνητοφώνηση της διάλεξης, μέσα από μια ελεύθερη επεξεργασία, τηρήθηκε όσο ήταν δυνατόν το πνεύμα και το ύφος του λόγου του ομιλητή, εκτός από  τα κείμενα με πλάγια γράμματα που καταγράφονται με ακρίβεια όσα ελέχθηκαν.

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση