MARINA TOWER στο ΕΛΛΗΝΙΚΟ

VS

DOMa AWARDS στο ΜΠΕΝΑΚΗ

« …που δίνουν κάποια χαρά.

Διότι ειδάλλως θα είχαν μόνο θλίψη.»

                                                       Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας  

Παρακολούθησα διαδικτυακά εκ του μακρόθεν τις δύο αυτές εκδηλώσεις, που με έβαλαν πάλι σε σκέψεις για το πού πάει η ελληνική αρχιτεκτονική σε αυτό τον τόπο. Πρόκειται για την Τελετή Απονομής Βραβείων Ελληνικής Αρχιτεκτονικής 2021, που οργάνωσε ο ανεξάρτητος φορέας σύγχρονης αρχιτεκτονικής DOMa, και την ψηφιακή παρουσίαση του MARINA TOWER στο Ελληνικό, που πραγματοποιήθηκαν με διαφορά δύο ημερών. Έχω ακόμη την εντύπωση ότι συνέβησαν σε τελείως διαφορετικές χώρες, όπου η αρχιτεκτονική αντιμετωπίζεται με άλλα μέτρα και άλλα σταθμά, νοιώθοντας περίεργα για αυτή την κατά βάση αδικία. Μία αδικία που εκφράστηκε με τον καλύτερο τρόπο από τον «σοφό» πλέον Κωνσταντίνο Δεκαβάλλα, που στα 96 του χρόνια, άνοιξε την εκδήλωση της απονομής των Βραβεἰων Ελληνικής Αρχιτεκτονικής 2021 (DOMa Awards), την Δευτέρα 5 Ιουλίου στο αίθριο του Μουσείο Μπενάκη.

Γιώργος Πανέτσος, Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας

"Η Ελλάδα, είπε, έχει αποδείξει ότι έχει πολύ ικανούς αρχιτέκτονες αλλά φευ η ελληνική πολιτεία δεν τους θέλει. Η ελληνική πολιτεία προτιμάει τους μεγαλοεργολάβους. Όπως την Hochtief στο αεροδρόμιο των Σπάτων. Και θυμάμαι όταν ο Δημήτρης  Διαμαντόπουλος ρώτησε σε μια δημόσια συζήτηση «μα ποιος είναι ο αρχιτέκτων του αεροδρομίου των Σπάτων;», κάποιος εκπρόσωπος της Hochtief απήντησε: «Το 25% των χρημάτων που μπαίνουν σε αυτό το κτίριο είναι της Hochtief και τα υπόλοιπα 75% είναι της Διεθνούς Τράπεζας και δεν σας πέφτει λόγος να ρωτάτε ποιος είναι ο αρχιτέκτων». Λοιπόν αυτό είναι έργο της Ελληνικής Πολιτείας και σήμερα έχουμε το Ελληνικό, το οποίο έκλεισε χάρις σε έναν άλλο μεγαλοεργολάβο […]. Στην θέση που έπρεπε να υπάρχει άλσος, που η Αθήνα στερείται άλσους, θα έχουμε έναν πράσινο ουρανοξύστη. Εύγε μας! Πού είναι οι Έλληνες αρχιτέκτονες σε όλα αυτά; Οι έλληνες αρχιτέκτονες, πολλοί φεύγουν, στο εξωτερικό, όπου προκόβουν, όπου γίνονται καθηγητές, γίνονται δάσκαλοι και διδάσκουν άλλους. Στην Ελλάδα όσοι μένουν, μόνον με ιδιώτες δουλεύουν. Το ελληνικό κράτος δεν τους θέλει. Εξ ού και συγχαίρω το περιοδικό DOMa που βραβεύει έλληνες αρχιτέκτονες και τους δίνει κάποια χαρά. Διότι ειδάλλως θα είχαν μόνο θλίψη."

Αυτά ήθελα να πω και σας ευχαριστώ που με ακούσατε.

Εντυπωσιάστηκα καταρχήν, παρακολουθώντας αυτήν την εκδήλωση, από τον μεγάλο αριθμό των πεντακοσίων αρχιτεκτόνων, που συμμετείχαν στις 162 ομάδες, με τις 204 μελέτες και έργα που κατατέθηκαν για τα DOMa Awards στην επίσης πολύ καλή φετινή οργάνωση για δωδέκατη συνεχόμενη χρονιά. Με προβλημάτισε βέβαια η κλίμακα και το είδος των έργων, θεωρώντας την φετινή σοδιά κάπως πιο φτωχή και πιο αποδυναμωμένη.

Έπαινος Καλύτερης Νέας Αρχιτεκτονικής σε Υφιστάμενο Κτήριο

Βίλλα Αιμιλία. Νηπιαγωγείο στο Ψυχικό, Αθήνα - AVW Architecture

Φωτογραφία έργου: Λουίζα Νικολαΐδου

Παρακολούθησα με ενδιαφέρον την αφήγηση της Αγγελικής Αθανασιάδου για την τρίμηνη εμπειρία τους με την Κατερίνα Βασιλάκου, για την υλοποίηση του νηπιαγωγείου της Βίλλας Αιμιλίας, ένα έργο μικρής κλίμακας. Δεν με έπεισε όμως, η βράβευση του γραφείου GEORGES BATZIOS ARCHITECTS που όπως ο ίδιος είπε, σεβάστηκε στο έπακρο την μελέτη του γραφείου Τομπάζη, αλλά δεν έχω ακόμη καταλάβει, μέσα από δημοσιεύσεις και εξώφυλλα ποια τελικά είναι η σοβαρή προς βράβευση αρχιτεκτονική χειρονομία.

Έπαινος Καλύτερης Μελέτης

Πύργος Πειραιά - PILA

Βραβείο Συναδέλφων Καλύτερης Μελέτης

Κατοικία στην Ν.Α. Κρήτη

Θεοκλής Καναρέλης

Χάρηκα όμως για τον Ηλία Παπαγεωργίου (γραφείο PILA) και τον Πύργο του Πειραιά, παρόλο που νομίζω ότι τους άξιζε να χειριστούν όλο το κτίριο και όχι μόνον τις όψεις. Όπως και για την διάκριση του Θεοκλή Καναρέλη, που απέσπασε το βραβείο των συναδέλφων και βέβαια της ομάδας AREA, με την μοναδική αυτή Εξοχική Κατοικία στην Σαλαμίνα.

Βραβείο και Βραβείο Συναδέλφων Καλύτερου Πραγματοποιημένου Έργου Σαλαμίς. Εξοχική Kατοικία στη Σαλαμίνα

AREA-Architecture Research Athens

Φωτογραφία έργου: Γιώργης Γερόλυμπος

Σημαντική επίσης η διάκριση της πραγματοποιημένης Σχολής Καλών Τεχνών στην Φλώρινα από τον Λεωνίδα Παπαλαμπρόπουλο και την Γεωργία Συριοπούλου, και γοητευτικές οι τρεις απέριττες Εξοχικές Κατοικίες στην Μεθώνη με τον έπαινο της καλύτερης μελέτης του Κωνσταντίνου Δασκαλάκη και της Βάνας Καρατράντα.

Έπαινος Καλύτερου Πραγματοποιημένου Έργου

Generic Sublime. Νέο Κτήριο Σχολής Καλών Τεχνών, Φλώρινα - Λεωνίδας Παπαλαμπρόπουλος, Γεωργία Συριοπούλου

Έπαινος Καλύτερης Μελέτης

Τρεις Εξοχικές Κατοικίες στην Μεθὠνη - Κωνστάντιος Δασκαλάκης, Βάνα Καρατράντα

Φωτογραφία έργου: Γιώργης Γερόλυμπος

Περιορίζομαι στην ενδεικτική αυτή μερική παρουσίαση κάποιων διακρίσεων που στο σύνολό τους έχουν ενδιαφέρον και μπορείτε να τις παρακολουθήσετε τον ιστότοπο του DOMa (εδώ) από όπου και προήλθε και το φωτογραφικό υλικό. 

THE MARINA TOWER / THE ΕLLINIKO

Να τος πετιέται από 'ξαρχής...

                                             Γιάννης Ρίτσος

Δύο ημέρες μετά, από άλλη χώρα ευρισκόμενος, προετοιμάστηκα για να δω διαδικτυακά την παρουσίαση του νέου πύργου στο «Ελληνικό» του επιλεγόμενου MARINA TOWER, σχεδιασμένου από το γραφείο Foster+Partners. Σε κάθε περίπτωση θαυμάζω κάποια ψηλά κτίρια στον αστικό ιστό και δεν διαφωνώ με την ένταξή τους στην Ελλάδα υπό κάποιες προϋποθέσεις βέβαια. Συμπτωματικά μάλιστα τις τελευταίες ημέρες επισκέφτηκα επανειλημμένα προς φωτογράφιση, θαυμάζοντας το ακριβώς δίπλα μας υποδειγματικό τεράστιο εργοτάξιο, με το συγκρότημα κατοικιών, γραφείων και ξενοδοχείου με τίτλο 250 CITYROAD στον ομώνυμο δρόμο στο Λονδίνο, σχεδιασμένο από το ίδιο γραφείο. Μια ενδιαφέρουσα σύνθεση όγκων, μια συστάδα χαμηλών και ψηλών κτιρίων 42 και 46 ορόφων, γύρω από ένα μεγάλο κήπο σε μια περιοχή ψηλών κτιρίων, με την γνωστή ήρεμη, συνεπή, καθαρή και κάπως συμβατική, ή μάλλον συντηρητική, αρχιτεκτονική του γραφείου Foster.

Foster+Partners, 250 CITYROAD, εικόνες από το εργοτάξιο 

και φωτορεαλιστικές απεικονίσεις

Έψαξα μάλιστα και στο site του γραφείου και δεν βρήκα τίποτα σχετικά με το Ελληνικό και τον νέο πύργο, κάτι που με προβλημάτισε.

Διαγράφεται η συγκεκριμένη φράση  μια και σήμερα 12 07 2021 ενημερώθηκα ότι έχει ήδη αναρτηθεί στο site του γραφείου Foster+Partners τόσο ο Πύργος (εδώ) όσο και το master plan (εδώ). Το πιθανότερο, το υλικό αυτό ανέβηκε πρόσφατα, προφανώς μετά την ανακοίνωση του έργου και δεν βρέθηκε με την πρώτη άμεση διερεύνηση, κατά την προετοιμασία  αυτού του άρθρου.

Παρακολούθησα λοιπόν και την διαδικτυακή παρουσίαση, όπως πολλοί φαντάζομαι (μπορείτε να την δείτε εδώ), συγκέντρωσα και κάποιες πληροφορίες και στοιχειοθέτησα μια σειρά σκέψεων και συμπερασμάτων που παραθέτω στην συνέχεια:

1. Το τελικό αποτέλεσμα προέκυψε τελικά από κλειστό αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που συγκροτήθηκε από την Lamda Development, στον οποίον κλήθηκαν έξη γραφεία, μόνο από το εξωτερικό και ανταποκρίθηκαν πέντε μεταξύ των οποίων είναι τα γραφεία των :

• Foster + Partners, που είναι και το περισσότερο γνωστό, που είχε πραγματοποιήσει και το αρχικό master plan του Ελληνικού.
• Rafael Vinoly Architects, που μάλιστα πραγματοποίησε πρόσφατα το Stavros Niarchos Foundation-David Rockefeller River Campus στο Rockefeller University

Rafael Vinoly Architects, Stavros Niarchos Foundation-David Rockefeller River Campus στο Rockefeller University

• SoM / Skidmore, Owings & Merrill architects. Ένα διεθνές αρχιτεκτονικό γραφείο που ιδρύθηκε το 1936 με έδρα το Σικάγο, με μεγάλη εμπειρία στους ουρανοξύστες και το
• UΝ Studio (United Network Studio), ένα επίσης γνωστό γραφείο που συμπωματικά έχει πραγματοποιήσει και το εικονιζόμενο στην συνέχεια πολυώροφο κτίριο, που βρίσκεται και αυτό σχεδόν δίπλα μας, και ακριβώς απέναντι από το νέο έργο 250 CITYROAD του γραφείου του Foster+ Partners.

Δεξιά: UΝ Studio, Canaletto residential-tower-Λονδίνο, City road, αριστερά 250 CITYROAD by Foster+ Partners

UΝ Studio, Canaletto residential-tower-Λονδίνο

Αναρωτιέμαι με ποια κριτήρια επιλέχθηκαν αυτά τα γραφεία, που από όσο ξέρω δεν έχουν δώσει δείγματα γραφής μιας μεσογειακής αρχιτεκτονικής και γιατί αποκλείστηκαν ελληνικά αρχιτεκτονικά γραφεία, ειδικά μάλιστα νέων αρχιτεκτόνων όπως π.χ. οι PILA, που έχουν δώσει ήδη δείγματα γραφής με τον βραβευμένο πύργο του Πειραιά. Δεν ισχυρίζομαι ότι υπάρχει σχετική και επαρκής εμπειρία, ανάλογη των άλλων γραφείων αλλά με προβληματίζει η πλήρης απαξίωση. Άλλωστε η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας πραγματοποιήθηκε από τον νέο αρχιτέκτονα Snøhetta σε ηλικία 29 ετών. Θα ήταν επίσης χρήσιμο στην παρουσίαση να προβληθούν και οι άλλες μελέτες του κλειστού διαγωνισμού.

2. Το γραφείο Foster είχε πραγματοποιήσει και το αρχικό, υψηλού επιπέδου Master Plan του Ελληνικού το οποίο, κατά πληροφορίες παραποιήθηκε και αλλοιώθηκε στην πορεία κατά το δοκούν, κάτι που κατά πληροφορίες ενόχλησε τον Foster που φαίνεται ότι έχει αποστασιοποιηθεί μια και δεν αναφέρει κάν το έργο στην εργογραφία του στο site του γραφείου του. 

Διαγράφεται η συγκεκριμένη φράση, μια και σήμερα 12 07 2021, ενημερώθηκα ότι έχει ήδη αναρτηθεί στο site του γραφείου Foster+Partners τόσο ο Πύργος (εδώ) όσο και το master plan (εδώ). Το πιθανότερο, το υλικό αυτό ανέβηκε πρόσφατα, προφανώς μετά την ανακοίνωση του έργου και δεν βρέθηκε με την πρώτη άμεση διερεύνηση, κατά την προετοιμασία  αυτού του άρθρου.

Antoinette Nassopoulos-Erickson,

Την μελέτη του πύργου ανέλαβε μια ελληνικής καταγωγής αρχιτεκτόνισα η κα Antoinette Nassopoulos-Erickson, Senior Partner και Design Team Leader στην Foster + Partners, ως επικεφαλής της ομάδας. Ειδικευμένη κυρίως σε αεροδρόμια και με σπουδές αρχιτεκτονικής στο Σύδνεϋ της Αυστραλίας. 

3. Και ενώ τα κτίρια του Foster στο Λονδίνο χαρακτηρίζονται από μια ισορροπία ανάμεσα στα κενά και τα πλήρη, στην πρόταση αυτή κυριαρχεί το γυαλί για μια ανεμπόδιστη εξαιρετική θέα στον Σαρωνικό, αλλά και αντιμέτωπο μπροστά σε μία ανελέητη δύση.

Προφανώς απέναντι στην επίθεση της δύσης υπάρχει πάντα η λύση (?) της τεχνολογίας, του κλιματισμού, των ενεργειακών κρυστάλλων και η φύτευση του κτιρίου και των εξωστών, που ελπίζω να μην αφεθεί στους εκάστοτε ιδιοκτήτες που ελλείψει σκούρων οδηγηθούν και στις τέντες. Σε κάθε περίπτωση βέβαια εξαγγέλλεται μια άρτια βιοκλιματική προσέγγιση.

4. Ενδιαφέρουσα πάντως η διχοτόμηση του κτιρίου, με την κατακόρυφη σχισμή που προφανώς ενισχύει ρεύματα αέρος και συμβάλει στο μικροκλίμα με τις υδάτινες διαμορφώσεις και την φύτευση.

5. Η απουσία μιας συστάδας και άλλων κτιρίων μικρότερης κλίμακας στο άμεσο περιβάλλον, όπως στο αντίστοιχο συγκρότημα του Λονδίνου, δημιουργεί την άγνωστη για την Ελλάδα αίσθηση του μοναδικού και μοναχικού στο τοπίο κατακόρυφου στοιχείου ύψους 200 μ., που θα διαθέτει 45 ορόφους και 200 διαμερίσματα.

Ένα κτίριο εντυπωσιακό ίσως και κάπως απειλητικό, που ξεφεύγει  από την ανθρώπινη κλίμακα, και δυστυχώς εντελώς αντίστοιχα έχουν ενταχθεί και οι υπόλοιποι διάσπαρτοι έξι πύργοι στο Ελληνικό, ως τοπόσημα των επί μέρους γειτονιών, όπως φαίνεται στο νέο master plan, κάτι που δείχνει έναν «αρχοντοχωριατισμό» για να παραφράσουμε τον Μολιέρο.

Πρόκειται για κάποιες απλοϊκές επιλογές και δεν φαίνεται ότι θα εξασφαλίσουν ένα αστικό τοπίο με κάποιο ενδιαφέρον. Πρόκειται βέβαια για ένα θέμα μιας μεγάλης συζήτησης.

Τέλος, μετά την μέχρι σήμερα μυστικότητα, ανακοινώθηκε ότι θα ακολουθήσουν τακτικές παρουσιάσεις και των υπολοίπων έργων, κάτι που βρίσκω θετικό για να προετοιμαζόμαστε. Προφανώς πάμε κάπου αλλού, κινούμεθα προς νέες κατευθύνεις και επιλογές που θέλω να ελπίζω να είναι προς το καλύτερο και είναι απαραίτητο να ενημερωνόμαστε για να μην αιφνιδιαστούμε.

Τίθεται βέβαια και το ερώτημα τι γίνεται και με τα υπόλοιπα έργα, αν θα συνεχιστούν οι κλειστοί αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί, αν θα τολμήσουν να τους ανοίξουν σε δημόσιους ή θα προχωρήσουν στις γνωστές αναθέσεις και σε ποιους έλληνες ή ξένους. Όπως έχει επισημάνει και ο καθηγητής στην Σχολή Αρχιτεκτονικής στην Πάτρα Γιάννης Αίσωπος "το έργο αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει μια ισχυρή σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική ταυτότητα και να ωθήσει μια ολόκληρη γενιά Ελλήνων αρχιτεκτόνων σε μία διεθνή διάσημη θέση".

Σε κάθε περίπτωση είναι πραγματικά άδικο να μην αξιοποιηθεί το ελληνικό αρχιτεκτονικό δυναμικό, που χρειάζεται τουλάχιστον να νοιώσει κάποια χαρά, ξεπερνώντας την κατά τον Δεκαβάλλα επικρατούσα θλίψη.

Υ.Γ. Διαγράφοντας την ιστορία μας…

Ο διεθνώς γνωστός αρχιτέκτων τοπίου Charles Anderson, που έχει εμπλακεί με το Ελληνικό και συνεργάζεται με τον δικό μας Θωμά Δοξιάδη, έχει προτείνει να ενταχθούν τα εγκαταλελειμμένα αεροπλάνα της Ολυμπιακής μέσα σε ελαιώνες θεωρώντας ότι είναι σημαντικό να τα διατηρηθούν και να επιστήσουν την προσοχή στην ιστορία του τόπου. Θα μπορούσαν επίσης να αποκτήσουν και άλλες χρήσεις όπως bar, café κλπ. Δυστυχώς τα επτά αυτά αεροσκάφη κατ΄ απαίτηση του επενδυτή, είναι προγραμματισμένο να βγουν αυτές τις ημέρες στο σφυρί προς καταστροφή, με συνολική τιμή πρώτης προσφοράς 61.813 ευρώ. Όσο δηλαδή 4-5 τετρ. μέτρα ενός προς πώληση διαμερίσματος.

Anderson’s plan calls for placing planes in groves of trees where they can be decorated by graffiti artists. Credit: Werk | Charles Anderson Landscape Architecture./

Ανάμεσα σε αυτά και το ιστορικό «Olympic Eagle», το πρώτο Jumbo που προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο του Ελληνικού, αποτελούσε ιδιοκτησία της Ολυμπιακής Αεροπορίας και εντάχθηκε στον στόλο της στις 8 Δεκεμβρίου του 1973. Το συγκεκριμένο μάλιστα ήταν το πρώτο και μοναδικό που αγόρασε η Ολυμπιακή με πρωτοβουλία του Αριστοτέλη Ωνάση κατευθείαν από τον κατασκευαστή. Το αεροσκάφος πετούσε έως το 1999, οπότε εγκαταλείφθηκε στο αεροδρόμιο του Ελληνικού.

 (πηγή:https://www.newmoney.gr/roh/palmos-oikonomias/epixeiriseis/sto-sfiri-ta-mousiaka-aeroplana-tou-ellinikou/)

Φωνή βοώντος εν τη ερήμω…

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ

ΣΤΗΝ ΜΠΙΕΝΑΛΕ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ 2021

Ένα σχόλιο, ένα αναλυτικό κείμενο του Νίκου Καλογήρου

για τις ιδιοτυπίες της Μπιενάλε,

και ένα βίντεο

Όψη του Ελληνικού Περιπτέρου στην Βενετία

Εσωτερική άποψη της παράλληλης έκθεσης στο Μπέη Χαμάμ

Κατά καιρούς έχω σχολιάσει δηκτικά κάποιες ελληνικές συμμετοχές στις Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στην Βενετία, που ως συνήθως πραγματοποιούντο στο πλαίσιο μιας αφόρητης χρονικής και οικονομικής πίεσης. Αυτή την φορά είχα την ελπίδα ότι με την αναβολή λόγω πανδημίας για ένα χρόνο, θα είχαν λυθεί τα όποια προβλήματα και θα είχαμε την καλύτερη δυνατή παρουσία ever, έχοντας μάλιστα και μια καλά δομημένη ενδιαφέρουσα πρόταση, που επιλέχθηκε μετά από διαγωνισμό, και προετοιμάστηκε από μια αξιόπιστη ομάδα με επικεφαλής τον ομότιμο καθηγητή στην Σχολή Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ Νίκο Καλογήρου. Θέμα της πρότασης, το πώς θα ζήσουμε μαζί στο ψηφιδωτό του Άξονα της Αριστοτέλους της Θεσσαλονίκης, πρωτεύουσας των προσφύγων, που σχεδιάστηκε πριν από 100 χρόνια από τον Ερνέστο Εμπράρ ως λεωφόρος της Κοινωνίας των Εθνών.

Μία σαφής εικόνα από την  καλοστημένη μακέτα του περιπτέρου με την πρόταση, παρουσιάστηκε ένα χρόνο πριν, από τον Ανδρέα Γιακουμακάτο στον ιστότοπο Archetype στις 17 02 2020 (βλέπε εδώ), και μας προετοίμασε ότι φέτος θα είχαμε μια εξαιρετική παρουσία, στο πλαίσιο μάλιστα μιας καλύτερης σχετικά οικονομικής συγκυρίας, για ένα τέτοιο διεθνές γεγονός που προβάλει και την Ελλάδα.

Πρόπλασμα με την γενική διάταξη του Ελληνικού Περιπτέρου για την Μπιενάλε της Βενετίας 2020, με θέμα: «Λεωφόρος της Κοινωνίας των Εθνών» Ο γνωστός άξονας της Αριστοτέλους στην Θεσσαλονίκη.

Πηγή: Archetype.gr,17 02 2020

Μέχρι τελευταία στιγμή και σύμφωνα με τις πληροφορίες μου, δεν είχαν διατεθεί τα χρήματα, από την υπηρεσία του ΕΣΠΑ του ΥΠΕΝ, οπότε η ομάδα, στο πλαίσιο και των νέων δεδομένων λόγω της πανδημίας, αποφάσισε τελικά να πραγματοποιήσει την ελληνική παρουσία, αλλάζοντας την αρχική λύση με μια νέα με προφανώς την μικρότερη δυνατή οικονομική επιβάρυνση, και με την στήριξη της ΔΕΘ και του ΑΠΘ. Έχω μάλιστα και την αίσθηση ότι πληρώνοντας και κάποια χρήματα από την τσέπη τους, πήραν το ρίσκο και προχώρησαν. Γιατί είχε βέβαια προηγηθεί μια επί πολλά χρόνια τεράστια δουλειά, τόσο από την εξαμελή ομάδα με την Μαρία Δούση, τον Δημήτρη Θωμόπουλο, τον Δημήτρη Κονταξάκη, τον Σοφοκλή Κωτσόπουλο, τον Θέμη-Θεμιστοκλή Χατζηγιαννόπουλο και τον Νίκο Καλογήρου, όσο και με πολλούς φοιτητές του τμήματος Αρχιτεκτόνων.

Το ελληνικό περίπτερο στη Βενετία. Φωτογραφίες: Νίκος Καλογήρου.

Η πρόταση, παρουσιάστηκε τελικά σε περιορισμένο χώρο, με μία μορφή διαδοχικών κολάζ, με ανηρτημένα τευχίδια σε ένα γραμμικό ικρίωμα, αποσπώμενα από τους επισκέπτες. Ενισχύθηκε επίσης και με την συμμετοχή εργαστηρίων και από τις άλλες σχολές αρχιτεκτονικής, που έστειλαν η κάθε μία την δική της βαλίτσα και όλες εκτέθηκαν ανοιχτές στο περίπτερο.

Εσωτερικές απόψεις από την έκθεση στο Μπέη Χαμάμ. Φωτογραφίες: Νίκος Καλογήρου.

Το κέφι και η διάθεση της ομάδας, που δεν πτοήθηκε, οδήγησε και στην παράλληλη έκθεση που εγκαινιάστηκε την Τετάρτη 30 Ιουνίου 2021, στο ατμοσφαιρικό Μπέη Χαμάμ της Θεσσαλονίκης, εκθέτοντας εξαιρετικό υλικό, με μακέτες σχέδια και φωτογραφίες από την μακρόχρονη έρευνα που προηγήθηκε, παρουσιασμένο σε βάσεις και ξύλινα πλαίσια από παλαιότερες εκθέσεις. Παράλληλα η ομάδα πραγματοποίησε και μια διπλή έκδοση με τον κατάλογο και το βιβλίο με τίτλο «Το παλίμψηστο της Αριστοτέλους».

Ο κατάλογος - βιβλίο της ελληνικής συμμετοχής με τίτλο «Το παλίμψηστο της Αριστοτέλους».

Πριν προχωρήσω στην παρουσίαση του κειμένου του Νίκου Καλογήρου, θα ήθελα να επισημάνω  ότι πραγματικά αξίζει τον κόπο να δούμε και στην Αθήνα μια σύνοψη από τις δύο παράλληλες αυτές εκθέσεις, πιθανόν και  με την στήριξη του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής. Επίσης θα ήθελα  να αναφερθώ  και στην σημαντική παρουσία στην φετινή Μπιενάλε της Μάνθας Ζαρμακούπη, με την εξ Αμερικής ομάδα της από το Πανεπιστήμιο της Πανσυλβάνιας, που παρουσίασαν την «Αρχαιολογία της Αναπηρίας». Μία πρόταση που αφορά την προσβασιμότητα της ιστορικής αρχιτεκτονικής, και ειδικά της Ακρόπολης, από τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Ένα πείραμα που ανέλαβε ένας κλασικός αρχαιολόγος και ιστορικός αρχιτεκτονικής και της κλασικής τέχνης, και σωματικά ανάπηρος. (βλέπε εδώ)

Φωτογραφία της Μάνθας Ζαρμακούπη μποροστά ενός ′′ vibro-tactile ′′ μοντέλου της τεράστιας ράμπας Ακρόπολης. Το μοντέλο δονείται στο άγγιγμα και έχει σηματοδοτήσει ότι μικρόφωνα σε διάφορα εργαλεία πλοήγησης και επικοινωνιών που χρησιμοποιούνται από τυφλούς, κωφούς και προσθετικούς επιβάτες.

Επίσης και στην συμμετοχή της ομάδας του Θωμά Δοξιάδη που σχετίζεται με το βασίλειο των μυκήτων και πώς εμείς, οι άνθρωποι, είμαστε εμπλεκόμενοι με τη φύση και άλλα βασίλεια.

Αριστείδης Αντονάς, Η Αίθουσα Πρωτοκόλλων, στην Αρσενάλε

Παράλληλα και στην διπλή συμμετοχή του Αριστείδη Αντονά, τόσο στο Αρσενάλι με τα "Πρωτόκολλα Συλλογικής Διαβίωσης" σε συνεργασία με το Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, όσο και με το “birds' pavilion”, που στήθηκε δίπλα στο βιβλιοπωλείο Electa του James Stirling.

Patrick Berger, Aristide Antonas και Junya Ishigami: Το "Περίπτερο των Πτηνών" στη Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στην Βενετία. Φωτο: © designboom

Μια αρχιτεκτονική πρόταση των Patrick Berger, Aristide Antonas και Junya Ishigami που βασίζεται στις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και ζώων. Μια πρόταση στο πλαίσιο του προγράμματος της Fondation de France New Patrons, που διερευνά την παραγωγή και τον πειραματισμό νέων τρόπων ύπαρξης και διαβίωσης σε ένα σύνθετο περιβάλλον όπου οι άνθρωποι, τα ζώα και η βλάστηση ζουν μαζί. Μία πρόταση που με συγκίνησε λόγω της αρχετυπικής δομής της.

Αξίζει, μετά το κείμενο του Νίκου Καλογήρου, να παρακολουθήσετε στην συνέχεια ένα απόπασμα από το βίντεο που ανήρτησε το ΥΠΕΝ, με την αναλυτική παρουσίαση της πρότασης, όπως την παρουσίασε ο Καλογήρου στα εγκαίνια της έκθεσης στο Μπέη Χαμάμ.

Η ΙΔΙΟΜΟΡΦΗ ΜΠΙΕΝΑΛΕ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ ΤΟΥ 2021: ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ ΕΝΤΥΠΩΣΗ

Του Νίκου Καλογήρου, ομότιμου καθηγητή, 

Τμήμα Αρχιτεκτόνων ΑΠΘ

Η 17η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, που εγκαινιάστηκε με καθυστέρηση ενός έτους, εξαιτίας της πανδημίας της COVID-19, χαρακτηρίζεται από σημαντικές ιδιοτυπίες. Το πρωταρχικό ερώτημα «Πως θα ζήσουμε μαζί;», που τέθηκε από τον Hashim Sarkis, επιζητεί ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Σε ένα πλαίσιο αυξανόμενων πολιτικών και οικονομικών αντιθέσεων, οι συμμετέχοντες προσκλήθηκαν να σχολιάσουν και να προτείνουν χώρους που εξασφαλίζουν συνθήκες αρμονικής συμβίωσης. Οι ριζικές ανατροπές που προέκυψαν, τη χρονιά που πέρασε, μετατόπισαν τον αρχικό προβληματισμό με δραματικό τρόπο και, κατά την άποψή μου, προσέδωσαν νέες διαστάσεις στο κεντρικό πρόβλημα. Ωστόσο, η κυρίαρχη εικόνα της Μπιενάλε, όπως υλοποιήθηκε, δεν μεταβλήθηκε και εξακολουθεί να παραπέμπει στα παλιότερα δεδομένα. Έτσι, ως ένα βαθμό, εμφανίζεται ως αμφιλεγόμενη.

Η έναρξη λειτουργίας στην παρούσα κρίσιμη συγκυρία, σε μια Βενετία σχεδόν έρημη, χωρίς τους πολυάριθμους τουρίστες, αποτελεί μια γενναία και ενδιαφέρουσα χειρονομία και επιβεβαιώνει ότι ο θεσμός είναι ζωντανός, καθώς σηματοδότησε την επανέναρξη των ανθρώπινων διαντιδράσεων στο φυσικό χώρο. Αναμφίβολα, είναι μια περίεργη Μπιενάλε, η οποία ακολουθεί ορισμένες τάσεις που είχαν ήδη παρατηρηθεί σε πρόσφατες διοργανώσεις. Η έμφαση δόθηκε σε ευρύτερες διεπιστημονικές προσεγγίσεις, που αφορούν τις περιβαλλοντικές επιστήμες, την ανθρωπολογία, την ψυχολογία, την κοινωνιολογία. Η πολιτική διάσταση, ως κεντρικό πρόβλημα, δεν αντιμετωπίστηκε με τη στενή έννοια και η έμφαση δόθηκε στην γεωγραφική και πολιτισμική ετερογένεια που εκφράστηκε από τους πολυάριθμους προσκεκλημένους.

Η γραμμική έκθεση στο Arsenale. Φωτογραφία: Νίκος Καλογήρου

Η κεντρική έκθεση, με επιμέλεια του Sarkis στο Arsenale, είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα και συνεκτική, παρά την πολιτιστική ανάμειξη των προσκεκλημένων συμμετοχών, την κυριαρχία των εικαστικών πολυμέσων και των εγκαταστάσεων και τη συνεπαγόμενη μικρή παρουσία αμιγώς αρχιτεκτονικών εκφράσεων. Το αντίστοιχο κεντρικό περίπτερο στους Giardini, επίσης με επιμέλεια του Sarkis, εμφανίζεται πιο ετερόκλητο. Είναι μια εικόνα που επαναλαμβάνεται συχνά στις διοργανώσεις της Μπιενάλε, καθώς προκύπτει και από την διασπασμένη διευθέτηση του κελύφους.

Η είσοδος στο κεντρικό περίπτερο στους Giardini. Φωτογραφία: Νίκος Καλογήρου

Όπως προαναφέρθηκε, η ριζική μεταβολή των δεδομένων, την περίοδο που προηγήθηκε, δεν εκφράστηκε στο βάθος που θα περίμενε κανείς και αυτό δεν αφορά μόνο στην πανδημία, αλλά και στα διαχρονικά ή σχετικά πρόσφατα επίκαιρα γεγονότα που προβληματίζουν την παγκόσμια κοινότητα (μετανάστευση, πρόσφυγες, διακρίσεις και βία με βάση την καταγωγή, το φύλο κ.ά.). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το περίπτερο των ΗΠΑ με την προβολή ενός υπερμεγέθους balloon frame ως ιδιαίτερα επιτυχούς (αποικιακού;) προτύπου.

Πρόπλασμα του Περίπτερο των Ηνωμένων Πολιτειών. φωτο: Paul Anderson.

Συνολικά, προσωπικά αισθάνθηκα να προβληματίζομαι από την έντονη προβολή της μελλοντολογίας με την κυριαρχία εγκαταστάσεων science fiction, οι οποίες, όταν υλοποιούνται από αρχιτέκτονες, χωρίς την δοκιμασμένη αρτιότητα που έχουν όταν προκύπτουν από άλλους αρμοδιότερους δημιουργούς, συχνά ολισθαίνουν στην υπερβολή, στην αφέλεια και στο κιτς. Εκτιμώ ότι, όπως εκφράστηκε σε πολλές διαχρονικές ολιστικές προσεγγίσεις των νεωτερικών αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων, οι κοινωνικές διαστάσεις του σχεδιασμού μπορούν με επιτυχία να εκφραστούν και με αρχιτεκτονικά μέσα, χωρίς να χάνουν την ευρύτερη κοινωνικοπολιτική τους σημασία. Ένα πρόσθετο πρόβλημα της παρούσας Μπιενάλε προκύπτει από τη συντριπτική κυριαρχία των ακαδημαϊκών προσεγγίσεων. Αυτές είναι προφανώς χρησιμότατες για της εποχή μας, τουλάχιστον για όσους αμφισβητούν το κυρίαρχο σύστημα των σταρ αρχιτεκτόνων. Ωστόσο, δεν πρέπει να οδηγούν στην έντονη αποστασιοποίηση από την θεωρία και την πρακτική του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού.

Τα εθνικά περίπτερα εμφανίζουν, όπως συνήθως συμβαίνει, πολλαπλότητα προσεγγίσεων και ερμηνειών του κεντρικού ερωτήματος «Πως θα ζήσουμε μαζί;». Στο σύντομο αυτό σημείωμα θα αποφύγω τις αναλυτικές αναφορές, πέρα από τη γενική παρατήρηση ότι τα περισσότερα επίσης παρέμειναν πιστά στην αρχική τους σύλληψη. Οι επίκαιρες επιπτώσεις της υγειονομικής κρίσης στην ανθρωπογεωγραφία, στους δημόσιους χώρους της πόλης και στην κυρίαρχη διευθέτηση των εσωτερικών χώρων με open plan δεν προβλήθηκαν όσο ενδεχομένως θα έπρεπε.

Από το εσωτερικό του Γερμανικού Περιπτέρου φωτό Federico Torra. https://www.dezeen.com/2021/05/25/germanys-2038-pavilion-venice-architecture-biennale-qr-codes/

Η επιλογή της Γερμανίας να αφήσει το κενό το κέλυφος του περιπτέρου, όπου οι επισκέπτες σημαδεύουν με τα έξυπνα τηλέφωνα σε QR codes για να βιώσουν μιαν ψηφιακή εμπειρία, που αναφέρεται ως «2038 – Η Νέα Γαλήνη», είναι αμφιλεγόμενη και δίχασε τους επισκέπτες.

Το περίπτερο της Δανίας. Φωτογραφία: Νίκος Καλογήρου. 

Σε αντιπαραβολή, μια από τις πιο αξιόλογες εθνικές συμμετοχές, αυτή της Δανίας, επικεντρώθηκε στο κυρίαρχο πρόβλημα της εποχής μας, που σχετίζεται με την περιβαλλοντική παιδεία. Συγκεκριμένα, αξιοποιήθηκε το παράδειγμα του νερού της βροχής, που συλλέγεται επί τόπου, και κυκλοφορεί στο ήπιο και κομψό εσωτερικό. Οι επισκέπτες προσκαλούνται να αναγνωρίσουν τον κύκλο του και τις πολλαπλές δυνατότητες επανάχρησης που παρέχει (π.χ. με την καλλιέργεια φυτών που χρησιμοποιούνται για αφεψήματα που προσφέρονται εκεί).

Το περίπτερο της Δανίας, photo © Riccardo Bianchini/Inexhibit.

Κλείνω το σύντομο αυτό σημείωμα με μια εκ των πραγμάτων προσωπική αναφορά στην ελληνική συμμετοχή. Προέκυψε από την συλλογική προσπάθεια μιας ομάδας του ΑΠΘ και αναφέρεται στον ρόλο του άξονα της Αριστοτέλους της Θεσσαλονίκης, ως εγκάρσιας τομής στο παλίμψηστο της πόλης, με μοναδικά κοινωνικά, πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά.

Το ελληνικό περίπτερο στη Βενετία. Φωτογραφία: Νίκος Καλογήρου. 

Η παράλληλη ελληνική έκθεση στο Μπέη Χαμάμ της Θεσσαλονίκης. Φωτογραφίες: Νίκος Καλογήρου. 

Επιχειρείται μια διπλή έκθεση στη Βενετία και in situ στο Μπέη Χαμάμ, καθώς και μια διπλή έκδοση με τον κατάλογο και το βιβλίο «Το παλίμψηστο της Αριστοτέλους». Το βιβλίο και η έκθεση στη Θεσσαλονίκη αναφέρονται στα αποτελέσματα μεγάλης σχετικής έρευνας, που έγινε με τη συμμετοχή διδασκόντων και φοιτητών. Η έκθεση στο ελληνικό περίπτερο των Giardini επικεντρώνεται στη σύγχρονη λειτουργία του νεοφυούς, για τα δεδομένα της Θεσσαλονίκης, άξονα της Αριστοτέλους, ο οποίος προέκυψε μετά από μια καινοτόμο κοσμοπολίτικη ανάπλαση, που έγινε πριν από 100 χρόνια. Λειτουργεί σήμερα ως κοινωνικός πυκνωτής, που φιλοξενεί ποικίλες χρήσεις και δημόσιους χώρους συμβίωσης για διαφορετικές κοινωνικές ομάδες.

Το ελληνικό περίπτερο στη Βενετία. Φωτογραφία: Νίκος Καλογήρου.

Σε αντιδιαστολή με τα περισσότερα άλλα περίπτερα, η ελληνική συμμετοχή επιχείρησε να προσαρμοστεί στα επίκαιρα δεδομένα της πανδημίας. Ένα σύνθετο ικρίωμα φιλοξενεί, με τη μορφή κολάζ, τευχίδια-“pixels” που αναπτύσσουν την κεντρική ιδέα και προσφέρονται στους επισκέπτες ως αναμνηστικά “take away”. Στο χώρο εκτίθενται επιπλέον, σε 9 νησίδες-«βαλίτσες», προτάσεις και σχόλια που έγιναν σε εργαστήρια από τις περισσότερες αρχιτεκτονικές σχολές της Ελλάδας. Παράλληλα με την έκθεση προβλέπονται αναλυτικότερες παρουσιάσεις και εκδηλώσεις και φυσικά αναμένονται τα σχόλια και οι εκτιμήσεις των συναδέλφων.

Ακολουθεί το επιλεγμένο, με την ευγενική χορηγία του Νίκου Αράπογλου, απόσπασμα από το βίντεο που ανήρτησε το ΥΠΕΝ, από τα εγκαίνια της παράλληλης έκθεσης στο Μπέη Χαμάμ, με την αναλυτική παρουσίαση της ελληνικής συμμετοχής από τον Νίκο Καλογήρου. 

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση