ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΜΑΖΟΝΙΟ ΣΤΗΝ ΖΑΝΖΙΒΑΡΗ 

ταξίδια στην μνήμη

με τον Δημήτρη Τσουμπλέκα και την Lubaina Himid  

Είναι συγκινητικό όταν η τέχνη μας ταξιδεύει μέσα από τις προσωπικές και τοπικές μνήμες και τα βιώματα των εικαστικών, σε μια εποχή μιας επίμονης και τελικά αφόρητης παγκοσμιοποιημένης προσέγγισης, που φαίνεται να δέχεται ρήγματα και διαφαίνεται μια πιθανή νέα ελπιδοφόρα προοπτική. Από την μια η πρώτη απρόσμενη και βέβαια τελικά τολμηρή κίνηση της Κατερίνας Γρέγου στην σκακιέρα της ελληνικής εικαστικής σκηνής, να επιλέξει και να προωθήσει τον Δημήτρη Τσουμπλέκα να υλοποιήσει την αποκαλυπτική αυτή εγκατάσταση στο παλιό εργαστήριο του Νίκου Κεσσανλή και της Χρύσας Ρωμανού, και από την άλλη οι διεθνείς πρόσφατες διακρίσεις των αφρικανών Francis Kéré αρχιτέκτονα (με το βραβείο Pritzker) και της εικαστικού Lubaina Himid (με το Turner Prize), που ενισχύουν και προβάλουν έναν καθαρό τοπικισμό, πλούσιο με μνήμες και αναφορές σε αιώνιες αξίες και ανθρώπινες συμπεριφορές και δράσεις που μας αγγίζουν.

Σκηνή από την ταινία ΒΛΗΧΗ του Γιώργου Λάνθιμου

Στο ίδιο πλαίσιο εκτιμώ ότι κινήθηκε και η βουβή ταινία με τίτλο ΒΛΗΧΗ του σκηνοθέτη Γιώργου Λάνθιμου, που γυρίστηκε στην Τήνο και προβλήθηκε πρόσφατα με ζωντανή μουσική και χορωδία στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος Εθνική Λυρική Σκηνή. Μια πρωτοβουλία του The Artist Composer που ανέπτυξε η Εθνική Λυρική Σκηνή και ο Οργανισμός ΝΕΟΝ.

Η αναφορά αυτή στην Τήνο, μαζί με την εγκατάσταση του Τσουμπλέκα αναπόφευκτα έφεραν στο νου μια άλλη ανάλογη  αλλά μεγαλύτερης κλίμακας εγκατάσταση στο αιφνίδια εγκαταλελειμμένο χωριό Μοναστήρια της Τήνου που πραγματοποιήσαμε το 2006 με τον εικαστικό Κώστα Τσόκλη και τον συνθέτη Νίκο Ξυδάκη .

Όλα αυτά, τα πολύ πρόσφατα αλλά και τα παλαιότερα συγκλίνουν και συσχετίζονται στη μνήμη μου και θα αποτελέσουν το περιεχόμενο της σημερινής ανάρτησης που ακολουθεί.

1.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΟΥΜΠΛΕΚΑΣ:  ΑΜΑΖΟΝΙΟΣ

We are sailing with a corpse in the cargo

ΕΜΣΤ

Παρά την αναπάντεχη για την περιοχή μεγάλη συγκέντρωση αυτοκινήτων, βρέθηκε εύκολα θέση στάθμευσης και το εικονιζόμενο πράσινο πανό οδήγησε στο τέρμα του μικρού αδιέξοδου δρόμου, στην είσοδο του κτήματος, με το παλιό εργαστήριο του Νίκου Κεσσανλή και της Χρύσας Ρωμανού, δίπλα στο ρέμα Πολυδρόσου στο Μαρούσι. Ακόμη και το χρώμα του πολύπτυχου επεξηγηματικού εντύπου που παρεδίδετο ευγενικά στην είσοδο, προετοίμαζε για μια διαφορετική προσέγγιση. Και πράγματι μετά την εσωστρέφεια λόγω πανδημίας, η βουή του κόσμου, μέσα στον καταπράσινο κήπο, η έντονη μουσική, οι γνωστοί και άγνωστοι με τα ποτά στο χέρι σε ένα κλίμα γιορτής, δημιούργησαν μια ξεχασμένη αίσθηση, όπου το εικαστικό γεγονός αποτελεί μια ζωντανή και πηγαία εκδήλωση. Ειδικά μάλιστα που σε αυτή την περίπτωση γίνεται σε ένα χώρο που κατά ένα τρόπο μας είναι οικείος μέσω της γοητείας και τις δράσεις των δύο σημαντικών αυτών ιδιοκτητών, που παραμένουν ζωντανοί στην μνήμη μας μέσω των έργων τους και της ιστορίας τους. Αυτό το ταξίδι στην μνήμη στήνει ο Δημήτρης Τσουμπλέκας, στον ιστορικό αυτό και συναισθηματικά φορτισμένο χώρο, καταφέρνοντας να αποστασιοποιηθεί από κάθε συναισθηματισμό και γραφικότητα, παρά την τρυφερή σχέση που τον συνδέει ως εγγονός των δύο αυτών σημαντικών εικαστικών.

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Παιδικό γράμμα του καλλιτέχνη από το Παρίσι στον Παπού και την γιαγιά στις 9-7-1974 από το Ατελιέ, 2022

Μία σχέση που αποκαλύπτεται μέσα από την παιδική του επιστολή του 1974 από το Παρίσι προς την Γιαγιά και τον Παππού, που παρατίθεται διακριτικά στην έκθεση.

Η εγκατάσταση συγκροτείται από πέντε ενότητες: Στην πρώτη που ονομάζεται ΑΜΠΑΡΙ / CARGO, σε έναν μικρό βοηθητικό χώρο ανάμεσα σε παλιά υλικά προβάλλεται ένα δεκάλεπτο βίντεο, στο οποίο ο Τσουμπλέκας αποφορτίζει τα όσα παρέλαβε και κατέγραψε στο εγκαταλελειμμένο αυτό κτήμα και τα επαναφορτίζει με μια δική του ποιητική προσέγγιση, απογειώνοντας και ταξιδεύοντας τον θεατή μέσα από μαγευτικές εικαστικές παρερμηνείες και οπτικές.

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Εικόνες από το Αμπάρι, 2022

Παρασυρμένοι λοιπόν από το όραμα του Τσουμπλέκα, περνάμε στην επόμενη ενότητα, στο ΑΤΕΛΙΕ, με κυρίως δικά του έργα και αντικείμενα προφανώς και των παππούδων, αναρτημένα στους τοίχους, ακουμπισμένα στο δάπεδο και τοποθετημένα σε ράφια.

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Εικόνες από το Ατελιέ, 2022

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Επιρροές από το έργο του Νταλί

Salvatore Dali, Téléphone-Homand, Lobster telephone, 1938

Προθήκες με αντικείμενα- συνθέσεις του Δημήτρη Τσουμπλέκα στον Χώρο του Ατελιέ

Το εφαπτόμενο ΔΑΣΟΣ, η τρίτη ενότητα, αποτελεί την κορύφωση της πορείας. Ένας γραμμικός αυτοσχέδιος χώρος κάτω από ένα πρόχειρο υπόστεγο, μια μαγική αποθήκη ετερόκλητων υλικών, αντικειμένων, απομεινάρια έργων, ίχνη ζωής και δημιουργίας. Δεν ξέρω αν το αποτέλεσμα αυτό προέκυψε μέσα από την χρήση και την εγκατάλειψη του Νίκου και της Χρύσας ή αν τελικά σκηνοθετήθηκε από τον Τσουμπλέκα εξυμνώντας την ακαταστασία.

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Εικόνες από το ΔΑΣΟΣ, 2022

Σε κάθε περίπτωση όμως τα ετερόκλητα αυτά ίχνη μιας ζωής δύο πολυμήχανων δημιουργών, που αποχώρησαν και του εγγονού τους, προκαλούν την συγκίνηση του επισκέπτη και δίνουν την αίσθηση ότι τελικά ίσως παρέμειναν έτσι όπως τα άφησαν. Έτσι όπως άφησαν τα εργαλεία τους, τα πινέλα τους ακόμη και το κουτάκι μπύρας, ή το μισάνοιχτο σωληνάριο χρώματος.

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Εικόνα από το ΔΑΣΟΣ, 2022

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Εικόνες από την ενότητα με τίτλο ΠΟΤΑΜΙ, 2022

Ένα δεύτερο βίντεο που προβάλλει το φουσκωμένο ρέμα μέσα στην μισογεμάτη με στάσιμο νερό πισίνα, αποτελεί την τέταρτη ενότητα με τίτλο ΠΟΤΑΜΙ, συνοδεία της φωνής της Ζαν Μορώ, προετοιμάζοντας τον επισκέπτη για την τελευταία ενότητα, που ολοκληρώνει την εγκατάσταση και μας οδηγεί στην μικρή εξέδρα πάνω από το πραγματικό ρέμα του Χαλανδρίου, όπου ανάμεσα στα δέντρα κρέμεται η φωτεινή επιγραφή «Αμαζόνιος». Μα δεν αποκαλείται έτσι το ρέμα. Είναι απλά ο τίτλος της εγκατάστασης που ο Τσουμπλέκας δανείζεται από ένα ανέκδοτο του Νίκου Κεσσανλή για κάποια φυτά από τη Βραζιλία, που ο ίδιος είχε τοποθετήσει στον κήπο του κτήματος, ονομάζοντας έτσι το μέρος "Αμαζόνιος".

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Από την ενότητα με τίτλο ΑΜΑΖΟΝΙΟΣ , 2022

Πρόκειται για την πρώτη εκδήλωση στο πλαίσιο του νέου εκθεσιακού προγράμματος του ΕΜΣΤ, με τίτλο «Extra Muros» που πρόσφατα ανακοινώθηκε από την Κατερίνα Γρέγου, με στόχο, αναθέτοντας νέα έργα να αναδείξει σημαντικά καλλιτεχνικά, πολιτιστικά, ευρύτερα πολιτικά τοπόσημα της πόλης. Έτσι η Γρέγου ξεφεύγει από το προς το παρόν αγκυλωμένο κέλυφος και περιεχόμενο του ΕΜΣΤ στην Συγγρού, το διαχέει και επαναφέρει τις δράσεις στην πόλη, που είχε καθιερώσει στο παρελθόν η Άννα Καφέτση, με τον «Μεγάλο Περίπατο» του 2006. Το κάνει τώρα με μια πιο τολμηρή επιλογή στην οποία συμμετέχουν άμεσα ή έμμεσα τρεις σημαντικοί Έλληνες καλλιτέχνες.

Δημήτρης Τσουμπλέκας, Εικόνα από το ΔΑΣΟΣ, 2022

Και το κοινό αυτή την φορά δεν περιδιαβαίνει σε διαφορετικά έργα, αλλά συγκεντρώνεται στις ευαίσθητες επιλογές ενός καταξιωμένου καλλιτέχνη, σε ένα συγκεκριμένο περίκλειστο και φορτισμένο χώρο, έχοντας την ευκαιρία να γνωρίσει άγνωστες πτυχές του αστικού ιστού, συνομιλώντας με μνήμες και βιώματα και τελικά με την ιστορία.

Η έκθεση και ο χώρος στην οδό Κεσσανλή Σταματάκη 10, Νέο Μαρούσι, θα παραμείνει ανοιχτή στο κοινό μέχρι τις 3 Ιουλίου, ενώ οι ώρες λειτουργίας από τις 18:00 μέχρι 21:00 μμ μπορεί να τροποποιηθούν, προκειμένου να προσαρμοστούν στη δύση του ηλίου. Τον φωτισμό επιμελήθηκε ο Μάκης Χάρος.

“ΑΝΤΑΝΑΚΛΑΣΕΙΣ”

ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΤΗΝΟΥ

Κώστα Τσόκλης, Γιώργος Τριανταφύλλου,

Νίκος Ξυδάκης

Αναμφίβολα η εγκατάσταση του Δημήτρη Τσουμπλέκα με συγκίνησε  με δεδομένο ότι 16 χρόνια πριν το 2006 πραγματοποιήσαμε με τον Κώστα Τσόκλη και τον συνθέτη Νίκο Ξυδάκη μια ανάλογη μεγάλης κλίμακας εικαστική και αρχιτεκτονική επέμβαση σε είναι ένα μικρό εγκαταλελειμμένο χωριό στην Τήνου, τα Μοναστήρια. Ένα ακόμα δείγμα μιας ανώνυμης αρχιτεκτονικής, που εγκαταλείφθηκε αιφνίδια μετά τον πόλεμο, με πέτρινα κτίσματα που αναπτύχθηκαν προσθετικά, όπου μέσα σε αυτά ανακαλύψαμε διάσπαρτα ίχνη ζωής, σκεύη, έπιπλα, και ρούχα.

Με στόχο να αφήσουμε σχεδόν ανέγγιχτα τα ευρήματα και να επέμβουμε με απλές και μόνο πρόσθετες εικαστικές και αρχιτεκτονικές χειρονομίες, επιδιώξαμε να ξαναζωντανέψουμε το χωριό, χωρίς την παραμικρή οικοδομική επέμβαση, χρησιμοποιώντας τους καθρέφτες δίνοντας ταυτόχρονα νέες αισθητικές διαστάσεις στην αρχιτεκτονική και το φυσικό περιβάλλον και δίνοντας μια νέα δυναμική διάσταση στα ερείπια αυτά, υπογραμμισμένη από τους ήχους του Νίκου Ξυδάκη.

Τις διαστάσεις αυτές μπορούσε να τις απολαύσει ο επισκέπτης κινούμενος σε μια κλειστή υπερυψωμένη ξύλινη διαδρομή που εντάχθηκε προσεκτικά στα ίχνη των βασικών στενών δρόμων του χωριού.

Μια διαδρομή που αποτέλεσε την ραχοκοκαλιά της επέμβασης, συνδέοντας, αρθρώνοντας 42 μικρά και μεγάλα έργα. Παράλληλα υποχρεώνουν σε στάσεις σε συγκεκριμένες θέσεις όπου μέσω των καθρεφτών σε ανοίγματα και εσοχές, αντικατοπτρίζονται πρόσωπα και φιγούρες των επισκεπτών που αιφνιδιάζουν.

Ένα σύνολο ήχων ανθρώπινης ζωής ερημίας, βήματα πάνω στα ξύλινα πατώματα, τριξίματα, ανάσες και ψίθυροι ενυπάρχουν στις μουσικές συνθέσεις του Νίκου Ξυδάκη.

2.

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΛΟΝΔΙΝΟ Νο 26

Η LUBAINA HIMID ΣΤΗΝ TATE MODERN

Ήταν η πρώτη φορά που γνώρισα το έργο της Lubaina Hibid της 67χρονης αυτής καλλιτέχνιδας, της πρώτης μαύρης γυναίκα που κέρδισε το βραβείο Turner, ανεπτυγμένο σε ένα ολόκληρο όροφο του κτιρίου Blavatnik στην Tate Modern. Με γοήτευσε εξ αρχής η καταγωγή της, που σχετίζεται άμεσα με το έργο της. Γεννημένη στη Ζανζιβάρη στην ανατολική Αφρική, από λευκή Αγγλίδα μητέρα και μαύρο Αφρικανό πατέρα, μεταφέρθηκε στο Λονδίνο μετά τον θάνατό του, όπου ζει, σπούδασε και εργάζεται. 

Από τις πρώτες εικόνες μου κίνησε το ενδιαφέρον η προσήλωσή της να γυρίζει συνεχώς πίσω σε αυτό το χαμένο νησί. Να ανασύρει μνήμες και να τις μετουσιώνει μέσα από τα έργα της, φλερτάροντας έντονα και με την αρχιτεκτονική. Ένοιωσα με κάποιο τρόπο να συνομιλεί και τον αρχιτέκτονα Francis Kéré που πρόσφατα βραβεύτηκε με το μεγάλο βραβείο Pritzker για το σημαντικό του έργο, γεννημένος σε μια άλλη γωνιά της Δυτικής Αφρικής στο χωριό Gando στην περιοχή Burkina Faso.  Ο Kéré βραβεύεται σε μια εποχή κυριαρχίας της παγκοσμιοποιημένης αρχιτεκτονικής, που φαίνεται να υποχωρεί σε ένα βαθμό.

Mία έκθεση που έχει σχεδιαστεί για να μοιάζει με ένα θεατρικό σκηνικό, στο οποίο πρωταγωνιστεί  ο επισκέπτης.

Η δουλειά της θέτει ερωτήματα και αντικατοπτρίζει το ενδιαφέρον της Himid για την όπερα και την εκπαίδευσή της στο σχέδιο θεάτρου. Εκτυλίσσεται ως μια ακολουθία σκηνών, που αναζητούν την συμμετοχή του κοινού.

Metal/Paper (Beach House), 1995

Everybody Is (Plan B), 1999

Garfoni, 1995

Abandoned, 1998

Tell Me About Where it Began, 1998

Three Architects, 2019

Old Boat/New Money, 2019

‘Tidied into a corner’: A Fashionable Marriage. 1986

Ball on Shipboard, 2018

Stir Until Melted ( The Fortune Teller), 2020

Le Rodeur: The Exchange, 2016

 

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΛΟΝΔΙΝΟ Νο 25

SURREALISM BEYOND BORDERS

ΣΤΗΝ TATE MODERN

ο σουρεαλισμός είναι ακόμα μαζί μας

Ξαναβρεθήκαμε στην Tate Modern, γεμάτη και πάλι από κόσμο, μετά την τελευταία μας εμπειρία τον Οκτώβρη του 2021 που μας απογοήτευσε η πρωτοφανής ερημία λόγω πανδημίας. Ανάμεσα στις νέες εκθέσεις και την εξακολουθητικά sold out έκθεση της Yayoi Kusama ξεχωρίσαμε και επισκεφτήκαμε δύο, εκ των οποίων σήμερα θα παρουσιαστεί η SURREALISM BEYOND BORDERS και θα ακολουθήσει σε επόμενη ανάρτηση η έκθεση της εικαστικού από την Ζανζιβάρη LUBAINA HIMID.

Salvatore Dali, Téléphone-Homand, Lobster telephone, 1938

Réne Magritte, Le durée poignardée, 1938

Δύο χαρακτηριστικά έργα των Salvatore Dali και Réne Magritte, όπου ένα τμήμα τηλεφώνου μεταμορφώνεται σε αστακό και μια ατμομηχανή εξέρχεται από ένα τζάκι, αποτελούν δύο πολύ γνωστά δείγματα που συνδέονται με τον σουρεαλισμό, το σημαντικό αυτό κίνημα στην τέχνη, που πυροδοτήθηκε στο Παρίσι το 1924, με τη δημοσίευση του πρώτου του Μανιφέστου. Ένα ρεύμα που αναδεικνύει το ασυνείδητο και τα όνειρα και έχει εμπνεύσει και ενώσει τους καλλιτέχνες που το χειρίστηκαν ως εργαλείο στον αγώνα για πολιτικές, κοινωνικές και προσωπικές ελευθερίες.

Marchel Jean, Armoire Surréaliste, 1941

Η έκθεση αυτή, που αποτελεί συμπαραγωγή της Tate Modern και του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης, καταγράφει το εξαιρετικό εύρος μιας παγκόσμιας καλλιτεχνικής έκρηξης. Οι ιδέες του σουρρεαλισμού ταξίδεψαν σε όλο τον κόσμο στην Οσάκα και την Μπογκοτά, το Μεξικό και τη Μανίλα, στο Κάιρο και στο Γκρίνουιτς Βίλατζ. Και αυτό είναι κάτι που δεν είναι ευρύτερα γνωστό και έχει ενδιαφέρον να το γνωρίσουμε μέσα από αυτή την έκθεση.

Πρόκειται για ένα εκτεταμένο, ποικιλόμορφο κίνημα που αναδύθηκε μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, και η επιρροή του συνεχίστηκε απρόσμενα στον 20ο αιώνα, στην τέχνη που παράγεται από την μεταπολεμική Ιαπωνία και την Κορέα, στο κίνημα της μαύρης εξουσίας και στις διαμαρτυρίες στο Δημοκρατικό Συνέδριο του Σικάγου του 1968, ακόμη και στις διαδηλώσεις και απεργίες του Μάη του 1968 στη Γαλλία.

Dorothea Tanning, Eine Kleine Nachtmusik, 1943

Η έκθεση αρθρώνεται σε 11 βασικές ενότητες που δεν κινούνται γραμμικά ως προς τη χρονολογία, με διαφορετική θεματολογία, όπου τα έργα τέχνης ομαδοποιούνται σε μεγάλους τομείς της σουρεαλιστικής δραστηριότητας, παρουσιάζοντας συλλογικά ενδιαφέροντα και δίκτυα που μοιράζονται οι καλλιτέχνες σε όλες τις περιοχές του πλανήτη.

Με τα δεδομένα αυτά, στην συνέχεια παρατίθενται έργα τέχνης που κατέγραψα επιλεκτικά, ακολουθώντας σε ένα βαθμό την σειρά των 11 ενοτήτων. Δεν είναι δυνατόν όμως να προχωρήσω σε πιο συγκροτημένες αναφορές και αναλύσεις. Απλά θα δανειστώ αποσπάσματα των εισαγωγικών κειμένων από τι βασικές ενότητες, με επιλεγμένα χαρακτηριστικά έργα, προκείμενου ο αναγνώστης να έχει μια συνοπτική εικόνα μιας άγνωστης σχετικά πραγματικότητας, δηλαδή της μεγάλης γεωγραφικής διεύρυνσης και της χρονικής διάρκειας αυτού του κινήματος

Έτσι στην ενότητα με τίτλο «Το Απίστευτο στην Καθημερινότητα», επισημαίνεται ότι η φωτογραφία αποδείχθηκε ιδιαίτερα κατάλληλη για το έργο της καταγραφής των τυχαίων συμπτώσεων, επαναλήψεων και κινδύνων της καθημερινής ζωής, μέσα από τις επιρροές του Sigmund Freud για το παράξενο. Στην ενότητα αυτή εντάσσεται και ο Ανδρέας Εμπειρίκος.

Andreas Empirikos, Elefsina, 1955

Αλλά και μια σειρά ταινιών όπως το χειροποίητο animation του 1929 του Νεοζηλανδού πειραματικού κινηματογραφιστή Len Lye που χρησιμοποιεί αφηρημένα μοτίβα, καθώς και και η ζωντανή δράση Byt του 1968 του μεγάλου Τσέχου animator και σκηνοθέτη Jan Švankmajer, το οποίο ακολουθεί έναν τρομαγμένο άνδρα που εκτοξεύεται γύρω από το μικρό του διαμέρισμα στην Πράγα, το οποίο φαίνεται να συνωμοτεί εναντίον του με διάφορους βίαιους και παράλογους τρόπους. Εκείνο το έτος μάλιστα είδε την Άνοιξη της Πράγας και την καταστολή της από την εισβολή των σοβιετικών στρατευμάτων.

Len Lye, Tusalava, single-channel digital video transferred from 35mm film,1929

Jan Švankmajer, Czechoslovakia, Byt, 1968. 35mm film, 13min 6sec.

ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ

Η κατασκευή σουρεαλιστικών αντικειμένων με αντισυμβατικά μπορεί να είναι ένας ισχυρός τρόπος για την ανατροπή ανατρέψετε της καθημερινότητα.[...]

Pablo Picasso, Gomposition au gant, 1930

Yves Tangu, Mille Fois, 1933

Erna Rosenstein (Ukraine-Warsow, Poland) Ekrany-Screens, 1951

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ ΟΝΕΙΡΩΝ

Leonora Carrington, self Portrait, 1937-38

(Αυτοπροσωπογραφία της Λεονόρα Κάρινγκτον περίπου. 1937–38 Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (Νέα Υόρκη, ΗΠΑ) © The estate of the artist, DACS, 2021)

Ο σουρεαλισμός αμφισβήτησε -και μερικές φορές προσπάθησε να ανατρέψει- τα οχυρά της συνείδησης και του ελέγχου. Τα όνειρα είναι κρίσιμα για αυτόν τον σκοπό, επειδή, όπως οι ψευδαισθήσεις και οι αυταπάτες, όπως  πολλοί έχουν πιστέψει, μπορούν να αποκαλύψουν τη λειτουργία του ασυνείδητου νου. Σε ορισμένα έργα που παρουσιάζονται εδώ, φανταστικές αντιπαραθέσεις ή εφιαλτικά θέματα αποτυπώνουν την αίσθηση του συνηθισμένου που γίνεται άγνωστο. Οι σουρεαλιστές καλλιτέχνες σε διάφορες τοποθεσίες έχουν εκμεταλλευτεί αυτή τη δυνατότητα για απελευθέρωση. Αναζητούν την έμπνευση των ονείρων για να ξεφύγουν από τους περιορισμούς που επιβάλλονται από τα κοινωνικά έθιμα ή για να φέρουν τον εαυτό, την κοινότητα ή το έργο τέχνης πέρα ​​από την εμβέλεια της  πραγματικότητας.

Το ευρέως μεταφρασμένο βιβλίο του Sigmund Freud, The Interpretation of Dreams (1900) παρείχε ένα πρώιμο, ζωτικό ερέθισμα για τις προσεγγίσεις πολλών καλλιτεχνών στον σουρεαλισμό. Μέσω των περιπτωσιολογικών μελετών των ασθενών του, ο Φρόιντ πίστευε ότι τα όνειρα εκθέτουν συναισθήματα που διαφορετικά καταπιέζονταν από την κοινωνική σύμβαση. Ο πίνακας του Μαξ Ερνστ, για παράδειγμα, βασίζεται σε μια τέτοια εμπειρία: ένα «όραμα πυρετού» στο οποίο είδε μορφές να εμφανίζονται στους κόκκους της ξύλινης επένδυσης.

Max Ernst, Deux Enfants sont menecés par un Rossignol, 1924

Joan Miró, Mai 68, 1968

Γενική άποψη της ενότητας ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ ΟΝΕΙΡΩΝ

ΣΗΜΕΙΟ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ: THE BUREAU DE RECHERCHES SURRÉALISTES, ΠΑΡΙΣΙ

Στις 11 Οκτωβρίου 1924, οι Σουρεαλιστές του Παρισιού άνοιξαν το Bureau de recherches surréalistes. Ο ποιητής Antonin Artaud, ο οποίος λειτουργούσε ως διευθυντής του, το αποκάλεσε «πρακτορείο επικοινωνίας». Καθιερωμένο ως τόπος συγκέντρωσης, το Γραφείο είχε στόχο να «αναταξινομήσει τη ζωή». Τα μέλη συγκέντρωσαν ένα αρχείο με υλικά που σχετίζονται με τη σουρεαλιστική επανάσταση. Συγκέντρωσαν αφηγήσεις ονείρων, τεκμηρίωσαν ευρήματα και τυχαία γεγονότα και ετοίμασαν έργα όπως ένα «γλωσσάρι των θαυμαστών». Ήταν διακοσμημένο για να εκπλήσσει τους επισκέπτες - με ένα γύψινο σώμα μιας γυναίκας να κρέμεται από την οροφή και το Le Rêve de Tobie (Το όνειρο του Tobias) του Giorgio de Chirico σε έναν τοίχο.

Pablo Picasso, Le Trois Danseures, 1925

Giorgio de Chirico, Le rêve de Tobie, 1917

Man Ray, L’Enigme d’Isidore Ducasse, 1920

ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ

Ο σουρεαλισμός εξαρτάται από ένα συλλογικό σώμα συμμετεχόντων, που συχνά συνεργάζονται με στόχο την αναζήτηση  απάντησης σε πολιτικές ή κοινωνικές ανησυχίες. Αυτή η ενότητα αναγνωρίζει ότι η συλλογική εργασία είναι συχνά πιο ισχυρή από αυτή ενός  ατόμου σε απομόνωση. Βλέποντας μέσα στο χρόνο και τον  τόπο, αυτή η ιδιότητα έχει εκδηλωθεί σε ομαδικές εκθέσεις,  μανιφέστα και διακηρύξεις που έχουν γραφτεί, και κοινοποιούνται ευρέως. [...]

Frida Kahlo, (Mexico City), Lucienne Bloch, 1932

ΣΗΜΕΙΑ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ: ΑΪΤΗ, ΜΑΡΤΙΝΙΚΑ, ΚΟΥΒΑ

Τα νησιά της Καραϊβικής υπήρξαν τόποι σύγκλισης και αναμετάδοσης του σουρεαλισμού. Πολλές εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στα νησιά σε πολλαπλά και ταυτόχρονα κύματα. Στη Μαρτινίκα, ο Σουρεαλισμός ρίζωσε το 1932, όταν μια ομάδα φοιτητών, συμπεριλαμβανομένου του συγγραφέα και θεωρητικού René Ménil, δημιούργησε το περιοδικό Légitime défense (Self-Defence) από το Παρίσι. Ευθυγραμμίστηκε με το Μαύρο κίνημα αυτοεπιβεβαίωσης του Négritude, ενώ επιτέθηκε επίσης στη γαλλική αποικιοκρατία. Ο Ménil — καθώς και οι ποιητές Aimé και Suzanne Césaire — μετέφεραν τον σουρεαλισμό στο Fort-de-France. Το περιοδικό τους, Tropiques, που κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 1941 και κατά τη διάρκεια των τεσσάρων ετών έκδοσής του, προώθησε τον Σουρεαλισμό ως ένα κρίσιμο εργαλείο για την απόρριψη της αποικιακής εξάρτησης και την επιβεβαίωση της πολιτιστικής ταυτότητας της Μαρτινίκας.

Ο σουρεαλισμός δεν ταξίδεψε ακέραιος αλλά κυλούσε, κατακερματίστηκε και μεταμορφώθηκε. Η εστίαση στην ελευθερία βρήκε κανάλια μέσα από τα γραπτά του Clément Magloire Saint-Aude στην Αϊτή και των Juan Breá και Mary Low στην Κούβα. Μερικοί συνδέθηκαν με ταξιδιώτες, συμπεριλαμβανομένων εξόριστων που δραπέτευσαν από τον πόλεμο στην Ευρώπη. Μεταξύ αυτών ήταν ο Eugenio Granell, ο οποίος εγκαταστάθηκε στη Δομινικανή Δημοκρατία το 1939. Δύο χρόνια αργότερα, ο Aimé και η Suzanne Césaire συνάντησαν τον André Breton και τον Wifredo Lam, τους οποίους κρατούσαν οι αρχές στη Μαρτινίκα. Η φιλία τους ενίσχυσε τη σύνδεση μεταξύ των Tropiques και των σουρεαλιστικών δραστηριοτήτων στην Κούβα, το Μεξικό και τις ΗΠΑ.

Herve Telemaque (Haiti), Eclaireur, 1962

Wifredo Lam (Cuba), Bélial, Empereur des Mouses, 1948

EUGENIO GRANELL, ΤΑΞΙΔΙΩΤΗΣ

Ως Ισπανός Ρεπουμπλικανός, Τροτσκιστής και Σουρεαλιστής, ο Eugenio Granell πήγε στην πολιτική εξορία μετά το τέλος του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου (1936–39) και την ήττα της Ισπανικής Δημοκρατίας. Το 1939 ο Granell διέφυγε στη Δομινικανή Δημοκρατία. Κατά τη διάρκεια των έξι ετών του εκεί, εργάστηκε ως βιολονίστας, πραγματοποίησε την πρώτη του έκθεση και με μια ομάδα ποιητών κυκλοφόρησε το σουρεαλιστικό περιοδικό La poesía sorprendida (Η ποίηση έκπληκτη) το 1943. Ο André Breton και ο Wifredo Lam επισκέφτηκαν επίσης το νησί, με αποτέλεσμα σε ισόβιες φιλίες.

Κάτω από το όλο και πιο αυταρχικό καθεστώς, η ριζοσπαστική πολιτική του Granell έγινε αβάσιμη. Μετακομίζοντας στη Γουατεμάλα το 1946, συνδέθηκε με καλλιτέχνες και διανοούμενους, συμπεριλαμβανομένου του ζωγράφου Carlos Mérida και του ποιητή Luis Cardoza y Aragón. Διαφωνώντας με και, εν τέλει, απειλούμενος από τους σταλινικούς, ο Granell διέφυγε στη συνέχεια στο Πουέρτο Ρίκο, όπου παρέμεινε μέχρι το 1957. Εκεί κέντρισε ένα νέο ενδιαφέρον για τον σουρεαλισμό, ιδιαίτερα μεταξύ των φοιτητών που δημιούργησαν την ομάδα Mirador Azul (Blue Lookout). Ο Γκρανέλ παρέμεινε ενεργητικός υπέρμαχος του σουρεαλισμού, βλέποντας σε αυτόν «ελευθερία για την τέχνη — και ως συνέπεια, ελευθερία για την ανθρωπότητα».

Eugenio Granell, (Spain), El vuelo nocturno del Pãjaro Pi , 1952

Eugenio Granell, (Spain), Los blasones mãgicos del vuelo tropical, 1947

Maya Deren( Kiev, Ukrain) director, At Land, 1944, Single Channel digital video, transferred from 16mm, black and white, silent

BEYOND REASON

Στη Δυτική Ευρώπη, η σύγχρονη πολιτική και πνευματική σκέψη δομήθηκε από τον Διαφωτισμό, ένα πνευματικό κίνημα του 17ου και 18ου αιώνα που προώθησε την επιστήμη, την εμπειρική γνώση και τη λογική ως τα χαρακτηριστικά της κοινωνίας. Αυτή η στάση συμπλήρωνε την ιδεολογία της ευρωπαϊκής αυτοκρατορικής επέκτασης και τόνισε τη σημασία της κατηγοριοποίησης και της συλλογής της γνώσης. Για τους σουρεαλιστές και τους συμπαθούντες τους, ειδικά στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, η απόρριψη αυτού του καταπιεστικού ορθολογισμού σήμαινε την απελευθέρωση του νου από τους ξεπερασμένους τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς. Οι σουρεαλιστές καλλιτέχνες προσπάθησαν να αμφισβητήσουν την «τάξη» χρησιμοποιώντας οπτικά ακριβείς τεχνικές για να δημιουργήσουν παράλογες εικόνες. Αυτό θα μπορούσε να οφείλεται σε ακραίες αντιθέσεις μορφής και κλίμακας ή με την ενσωμάτωση φαινομενικά ενδεικτικών εικόνων σε συνθέσεις που κάθε άλλο παρά ορθολογικές είναι.

Αυτή η πτυχή του σουρεαλισμού έχει ερμηνευτεί από τους καλλιτέχνες με διαφορετικούς τρόπους. Στην Ιαπωνία, στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ορισμένοι καλλιτέχνες - αντιμέτωποι με οικονομικές και πολιτικές πιέσεις και την κριτική του σουρεαλισμού ως απλώς διαφυγής - προσπάθησαν να διακρίνουν την προσέγγισή τους, προσδιορίζοντας το «rishi (λόγος) ως το μοναδικό του όπλο». Εκτρέποντας αυτή την πολιτικά υποκινούμενη προσοχή, οδηγούμενοι από τη στροφή του κράτους στον αυταρχικό μιλιταρισμό, πρότειναν «μια ακόμη ανώτερη μορφή σουρεαλισμού — έναν νέο σουρεαλισμό που είναι ο επιστημονικός σουρεαλισμός». Διάφορες μορφές σουρεαλισμού στην Ιαπωνία γιόρτασαν και ανέκριναν τις σύγχρονες τεχνολογίες, την επιστήμη και τη λογική, προκειμένου να αμφισβητήσουν το νόημα της τέχνης, τους συμβατικούς τρόπους σκέψης και τους πολιτισμικούς κανόνες.

Taro Okamoto, Roten / Boutique Foraine, Japan 1937 repainted 1949

Koga Harue, Umi The sea, Japan 1929

Ο Ιάπωνας σουρεαλιστής Koga Harue, του οποίου το έργο του 1929 The Sea περουσιάζει την Gloria Swanson με μαγιό, την  εικόνα ενός υποβρυχίου, ένος αερόπλοιο, κοπάδια από τροπικά ψάρια, καλαμάρια και έναν παράξενο γλάρο. Πόσο  διασκεδαστικός είναι αυτός ο πίνακας, αναρωτιέτια ο δημοσιογράφος  Adrian Searle, στο άρθρο του στον The Guardian. Χρησιμοποιώντας τυπωμένες εικόνες που βρέθηκαν ως υλικό πηγής, ο Koga τις ξαναζωγράφισε και τις συγκέντρωσε σε ένα όραμα τεχνολογικής προόδου και ευχαρίστησης, ζωγραφισμένο με σχεδόν φωτορεαλιστική φινέτσα.

Victor Braunene, Nous sommes trahis, Romania1934

CONVERGENCE POINT: CAIRO

Sami Rafi, Nus, Cairo 1945

ΣΗΜΕΙΟ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ: ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΜΕΞΙΚΟΥ

Στην Πόλη του Μεξικού, η ενασχόληση με τον Σουρεαλισμό σήμαινε την καταπολέμηση των διττών δυνάμεων του διεθνισμού και του εθνικισμού. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, οι ποιητές και οι καλλιτέχνες του Los Contemporáneos (Οι Σύγχρονοι), σφυρηλάτησαν δεσμούς με τον σουρεαλισμό.

Το Μεξικό ήταν ένα φιλόξενο σπίτι για όσους έφευγαν από την ολοκληρωτική Ευρώπη. Συμπεριλαμβανομένου του πολιτικού επαναστάτη Λέον Τρότσκι (εξόριστος από τη Σοβιετική Ένωση), οι κύκλοι γύρω από την Κάλο και τον Ριβέρα ήταν διεθνιστικοί και χάρη στην ενθάρρυνση τους πολλοί σουρεαλιστές έφτασαν στην Πόλη του Μεξικού.

Επηρεασμένοι από αποκρυφιστικές και αλχημικές πηγές, αυτοί οι καλλιτέχνες εμφύσησαν επίσης τον σουρεαλισμό με φεμινισμό, μαγεία και φυσικές δυνάμεις.

Leonora Carrington , Chiki, ton pays, Mexico City, 1944

Rementdios Varo,(Mexico City) La Huida, 1961

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ

Ενώ εξερευνά τα όνειρα και καλεί το ασυνείδητο για να ανατρέψει το status quo, ο σουρεαλισμός έχει επίσης εξαρτηθεί από μορφές γνώσης, πρότυπα πεποιθήσεων και τρόπους ζωής έξω από την αστικοποιημένη νεωτερικότητα. Αυτές οι «εναλλακτικές παραγγελίες», που εντοπίζονται μέσω της έρευνας και της πρακτικής κάθε καλλιτέχνη ξεχωριστά, έχουν τη δύναμη να αμφισβητήσουν καθιερωμένα συστήματα και να πυροδοτήσουν τη δυνατότητα για πράξεις απελευθέρωσης.

Η σουρεαλιστική έρευνα έχει ωφεληθεί από την ανάκτηση ή την αποκάλυψη του παρελθόντος, μερικές φορές συγχωνεύοντας πολλές άσχετες παραδόσεις ή τοποθετώντας τον εαυτό της ανάμεσά τους. [...] Μέσω της δύναμης του κατακερματισμού και της αντιπαράθεσης, καλλιτέχνες που έλκονται από τον σουρεαλισμό σε διαφορετικούς τόπους και εποχές, έχουν βρει τρόπους να λειτουργούν σε νέους πολυδιάστατους χώρους μεταξύ πολιτισμών και εποχών.

Leonora Carrington, self Portrait, 1937-38

Asger Jorn, Untitled, Δανία, 1937

Διάρκεια έκθεσης έως 29 Αυγούστου 2022.

Και μια εικόνα από την έκθεση της LUBAINA HIMID, που θα ακολουθήσει σε επόμενη ανάρτηση και επιβεβαιώνει τον υπότιτλο ότι: "ο σουρεαλισμός είναι ακόμα μαζί μας"

Lubaina Himid, Le Rodeur: The Exchange, 2016, Λεπτομέρεια 

Κάντε  ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση