ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΑΝΩΝΥΜΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ 

Με αφορμή την παρουσίαση του καινούργιου βιβλίου 

του Δημήτρη Φιλιππίδη στο ΠΙΟΠ 

Μια "συνταγή" 

για την αντιμετώπιση της εσωστρέφειας 

τις ημέρες της πανδημίας 

ΜΕΡΟΣ 1ο

Αυτές τις ημέρες της πανδημίας που όλοι παραμένουμε σε «κατ οίκον περιορισμό», μας δίνεται η ευκαιρία  να ανασυνταχθούμε και να αναστοχαστούμε κάποια θέματα και ίσως να καταφέρουμε να ανακαλύψουμε κάποιες διαφορετικές από τα καθιερωμένα προσεγγίσεις, που θα μας επιτρέψουν να απολαύσουμε εικόνες γύρω μας αυτές που προσπερνούμε αδιάφορα, αυτές που υποτιμούμε και τις απαξιώνουμε. 

Ο Δημήτρης Φιλιππίδης επανέρχεται με το καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Ανώνυμη Αρχιτεκτονική, μια άρρητη παρουσία» που αξίζει να το αγοράσετε να το ξεφυλλίσετε και να το διαβάσετε αυτή την περίοδο της εσωστρέφειας και αφού μυηθείτε σε αυτή την προσέγγιση να βγείτε βόλτα στην πόλη. Να περιπλανηθείτε, για λίγο χρόνο βέβαια, στα πλαίσια των απαγορεύσεων, σε μέρη που σπάνια πηγαίνετε, στις περιφερειακές συνοικίες αλλά και στην γειτονιά σας, να ανακαλύψετε ανάλογα δείγματα αυτής της ανώνυμης αρχιτεκτονικής, να τα καταγράψετε φωτογραφικά και καλοπροαίρετα χωρίς προκαταλήψεις. Μιας άλλης ανώνυμης αρχιτεκτονικής στην πόλη που δεν σχετίζεται με τα καθιερωμένα ανώνυμα παραδοσιακά. 

Κεφαλλονιά, φωτό Δ. Φιλιππίδη

Σίγουρα θα ξεχωρίσετε εικόνες που φέρουν αυτή την ανθρώπινη ευαισθησία μέσα από ιδιότυπες χειροποίητες και ad hoc χειρονομίες και κατασκευές, που αξίζουν την προσοχή μας και τελικά δεν είναι πάντα κακόγουστες και ίσως κακώς τα λοιδορούμε. 

Την Παρασκευή 6 Μαρτίου 2020 στο Πολιτιστικό Ίδρυμα του Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ), που είχε και την ευθύνη αυτής της έκδοσης, έγινε η παρουσίαση αυτού του βιβλίου παρουσία κοινού.

Μίλησαν: ο αρχιτέκτων Οδυσσέας Σγουρός, με θέμα «Συνάφειες και ωσμώσεις. Η αδιαίρετη όψη του κόσμου είναι ανώνυμη», ο αρχιτέκτων, καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης, Νίκος Σκουτέλης, με θέμα «Προς έναν άτλαντα του κοινότυπου» και ο αρχιτέκτων Γιώργος Τριανταφύλλου, με θέμα «Από την τρίτροχη μοτοσικλέτα στο προμελετημένο ηλεκτροσόκ». 

Οδυσσέας Σγουρός, Νίκος Σκουτέλης, Γιώργος Τριανταφύλλου

Τρεις εισηγήσεις από τρεις διαφορετικούς ομιλητές, η μια πιό αποστασιοποιήμενη και πιο ψύχραιμη από την πλευρά ενός πανεπιστημιακού του Νίκου Σκουτέλη  και οι άλλες δύο των Σγουρού και Τριανταφύλλου πιο προσωπικές και συναισθηματικά φορτισμένες λόγω της προσωπικής  σχέσης των ομιλητών με τον Δημήτρη Φιλιππίδη.

 Ουρανία Καραγιάννη

Την εκδήλωση συντόνισε η Ουρανία Καραγιάννη, δρ αρχαιολογίας, προϊσταμένη Υπηρεσίας Εκδόσεων ΠΙΟΠ. 

Ξεκινά από σήμερα η σταδιακή παρουσίαση των τριών αυτών ομιλιών σε μια συνοπτική μορφή, όπως προετοιμάστηκαν από τους ομιλητές ειδικά για να δημοσιευτούν σε τρεις συνέχειες σε αυτό το blog. 

1. 

Νίκος Σκουτέλης 

ΑΝΩΝΥΜΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ 

Προς έναν άτλαντα του κοινότοπου 

Νίκος Σκουτέλης

Πιστεύω ότι το βιβλίο για το οποίο συζητάμε δεν είναι το τελευταίο του Φιλιππίδη. Είναι ένα βιβλίο στο οποίο φαίνεται ότι γίνεται προσπάθεια από τον συγγραφέα να ξεκινήσει και άλλα βιβλία. Διαβάζοντάς το και με την πεποίθηση ότι δεν θα εξεταστώ επάνω σε αυτό, χωρίς να χρειάζεται να εξακριβωθεί αν το κατάλαβα καλά, μου δημιουργήθηκε η αίσθηση ότι μέσα από αυτό το βιβλίο ξεκινούν να γράφονται και άλλα, και επί αυτού θα ήθελα να μιλήσω. 

Από τη μια ο Δημήτρης Φιλιππίδης προσπαθεί να τοποθετήσει την υπόθεση του ανώνυμου στην αρχιτεκτονική σε ένα είδος παράλληλης περιοδιολόγησης με την επίσημη νεότερη ιστορία μας. Ωστόσο αντιλαμβάνεται ότι τέτοιο υλικό είναι αδύνατον να το μεταφέρεις σε δεδομένα πλαίσια αναφοράς, κι έτσι ξεφεύγει προσπαθώντας να τοποθετήσει χρονολογικά ή σε σχέση με επικρατούσες κατά περιόδους ιδεολογίες τα πράγματα, με τρόπο που μου ήταν αδύνατον σήμερα να παρουσιάσω ένα είδος περίληψης του βιβλίου. Μια πρώτη θεώρηση που θα μπορούσε να γίνει, βασίζεται στις αναζητήσεις του συγγραφέα, όταν ως νέος αρχιτέκτων ασχολήθηκε με το κατά πόσον ανώνυμη, λαϊκή ή αυθαίρετη υπήρξε η γειτονιά του Ιλισού, έρευνα η οποία εντάχθηκε στη σειρά μελετών που δημοσιεύτηκε από τον Ορέστη Δουμάνη στον τόμο «Οικισμοί στην Ελλάδα», ενώ λίγο μετά βρίσκουμε τον Φιλιππίδη να συγγράφει το ιστορικό και εγκυρότατο για μας βιβλίο του, τη «Νεοελληνική αρχιτεκτονική», και ήδη από εκεί να μας τοποθετεί σε δύσβατους τόπους όπου συνεχώς συλλογίζεται μέσα από δίπολα. Την ίδια εποχή που μελετάει, συντονίζει και συγγράφει περί της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής για τις εκδόσεις Μέλισσα, μας παραδίδει την ιστόρηση της επίσημης θα λέγαμε νεοελληνικής αρχιτεκτονικής ενώ λίγο αργότερα μας κάνει μια μεγάλη έκπληξη με το βιβλίο του «Οι διακοσμητικές τέχνες στην ελληνική αρχιτεκτονική». Νομίζω ότι εκεί τόλμησε να μιλήσει για ένα θέμα ταμπού και να τοποθετήσει σε τίτλο βιβλίου τη λέξη διάκοσμος, διακόσμηση, διακοσμητικές τέχνες. Τότε ήταν, μέσω της μελέτης εκείνου του βιβλίου που αναγνώρισα έναν άνθρωπο βαθυστόχαστο και ευρηματικό, τηλεφώνησα στο Μετσόβιο και έψαξα να γνωρίσω τον Δημήτρη Φιλιππίδη. 

Πρόσφατα στα συγγραφικά επιτεύγματα του συγγραφέα αναγνωρίζουμε ένα ακόμη δίπολο, την Αιώνια και Εφήμερη Αθήνα, η οποία δεν είναι διαφορετική τηρούμενων των αναλογιών από την Λόγια και την Ανώνυμη Αρχιτεκτονική. Έτσι και σήμερα δεν μας εκπλήσσει με αυτό που εκόμισε στη βιβλιογραφία. Πιστεύω ότι θα μας εκπλήξει με το επόμενο που μπορεί να μας ετοιμάσει, ξανά μελετώντας τα δικά του δίπολα, όπως στην περίπτωση της παράδοσης, όταν μελετάει τη δομή και τον τύπο και παράλληλα τον διάκοσμο. Και μήπως ο τύπος μπορεί να σταθεί από τη μεριά της λόγιας αρχιτεκτονικής και ο διάκοσμος όχι, μήπως είναι αυτός το ανώνυμο, η παράδοση, ενώ ο τύπος δεν είναι; Σε τέτοια σταυροδρόμια οι απαντήσεις δεν θα μας αρκέσουν. 

Με αυτές τις προϋποθέσεις το βιβλίο για το οποίο συζητάμε σήμερα, θεωρώ ότι είναι κομβικό, ανοίγει δρόμους. Δεν κομίζει νέα γνώση αλλά οδηγεί σε κάτι καλύτερο. Σε προτρέπει συνεχώς να σκεφτείς. Συχνά ταυτίζουμε την ανωνυμία ως επί το πλείστον με το ζήτημα της επανάληψης, επειδή αυτό που επαναλαμβάνεται, που βαριόμαστε συνεχώς να το βλέπουμε ως ίδιο, είναι κοινότοπο, είναι και ανώνυμο, ή ανάποδα. Μήπως αυτή η επανάληψη μας πείθει επειδή αυτό που επιμένει να υπάρχει και να πολλαπλασιάζεται, επαναλαμβάνεται επειδή είναι και έγκυρο; Και αν δεν είναι έγκυρο, η επανάληψη, ή επειδή γίνεται συνήθεια αυτομάτως και το νομιμοποιεί. 

Ο Φιλιππίδης στο βιβλίο επιστρέφει συχνά στο ζήτημα της καθημερινότητας. ‘Μαθαίνοντας από το Ηράκλειο Κρήτης’, ‘Μαθαίνοντας από την Αθήνα’, αγαπητές φοιτήτριές μου ονόμασαν αυτή την Αθήνα ‘προσωπική πόλη’, μια πόλη όπου τα κοινότοπο των κατοίκων της, οι συνήθειές τους, τα θέλω και τα εγώ τους, αναδεικνύονται σε πρώτο πλάνο ως εικόνα της πόλης. Χαίρομαι για τις δύο πρώην φοιτήτριές μου τη Θεοδώρα Μόσχου και τη Νεφέλη Ματσούκη, που κονίασαν αυτό τον όρο, ο οποίος είναι ικανός να περιγράψει όχι μόνο την πόλη αλλά και τους κατοίκους της, τις ιδεολογίες και την προκύπτουσα ανωνυμία. Ωστόσο αυτό το ζήτημα της επανάληψης, το ζήτημα της συνήθειας δεν νομίζω ότι ανήκει μόνο στην επώνυμη αρχιτεκτονική. Μήπως και αυτή δεν επαναλαμβάνεται, δεν μας μπουχτίζει; Αυτό μάλλον θέλει να μεταδώσει ο πίνακας του ζωγράφου Joseph Michael Gandy με τα έργα του sir John Soane και μαζί κάτι άλλο. Το ζήτημα της επανάληψης έχει να κάνει με τους πληθυσμούς. Αν πάρουμε αυτά εδώ τα έργα της αντίπερα όχθης που είναι λόγια, είναι πρωτότυπα, είναι μοναδικά, είναι επώνυμα. Είναι άρτια, ολοκληρωμένα, είναι έργα αυτοτελή και μας συγκινούν. Ποιούς συγκινούν όμως; Συγκινούν αυτούς που ξέρουν. Άρα όταν μας συγκινούν πάρα πολύ, μας φέρνουν ζάλη, πολλές ώρες σε ένα μουσείο προκαλεί δυσφορία: το σύνδρομο του Stendhal. Ειδικά συμβαίνει στη Φλωρεντία, στο Παρίσι, στη Βενετία, όχι στην Αθήνα. Σκεφτείτε ωστόσο αν σε όλες τις πόλεις υπήρχε ένα ωραίο μνημείο όπως ο καθεδρικός της Φλωρεντίας και είχαν σχεδιαστεί και χτιστεί με ακρίβεια τον 19ο αιώνα, ή αν στην Αθήνα επαναλαμβανόταν μπροστά μας η ωραία νεοκλασική τριλογία σε διαφοροποιημένες εκδοχές. Τι θα γινόμασταν; Θα χάναμε όλο τον περίγυρο, τα κτήρια συνοδείας που είναι τόσο κοινότοπα και μπανάλ; Μήπως αυτά που συνοδεύουν δεν είναι αυτά τα οποία επαναλαμβάνουν την ιστορία του εξαιρετικού και ωραίου που αναδύεται σε πρώτο πλάνο; 

Όμως εμείς οι άνθρωποι δεν θέλουμε πάντα την υψηλή τέχνη. Αναζητάμε το καθημερινό, το οικείο, το αναγνωρίσιμο, αυτό που είναι αυθόρμητο, μη σχεδιασμένο, είναι αυτό που προκύπτει πολλές φορές από αντιγραφή των λόγιων και ωραίων κτισμάτων, το οποίο εμπεριέχει αναπάντεχες διαβαθμίσεις. Είναι ο κόσμος μας, είτε εδώ είτε αλλού. 

Σύμη

                                                                        

Μπουράνο 

Τελικά είναι το λόγιο το διαφορετικό και το ανώνυμο είναι η συνοδεία του λόγιου; Νομίζω ότι τέτοια ερωτήματα θέτει πολλές φορές το βιβλίο. Τελικά τέτοια ομοιομορφία που σήμερα καλλιεργείται στην πόλη έχει αρχίσει να μεταφέρεται από την πόλη στην ύπαιθρο, τον κατ΄ εξοχήν χώρο της παράδοσης. Τι έχει να μας διδάξει αυτός ο χώρος αν προσπαθήσουμε να δούμε την ανωνυμία από τη μεριά της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής που τόσο αγαπάει ο συγγραφέας μας; Αυτή την παραδοσιακή αρχιτεκτονική λοιπόν να την χωρίσουμε στα δύο της σκέλη: την πρωτόγονη, αυτή που χτίζει ο ποιμένας συνήθως ζώντας μόνος του μακριά από τον πολιτισμό του χωριού, βασιζόμενος στην ‘άγρια σκέψη’ για την επιβίωσή του και από την άλλη στην αρχιτεκτονική της απλότητας, αυτή που διαμορφώνει ο απλός άνθρωπος με τα υλικά που θα βρει σε οποιαδήποτε εποχή ο άνθρωπος της υπαίθρου στο μπακάλικο του χωριού και με τρόπο απλό, απέριττο, θα στήσει το προσωπικό σκηνικό της καθημερινότητάς του. 

Κουζίνα στον οικισμό Σίβας Πυργιωτίσσης 

Μεσαρά Τοίχος νέας οικοδομής στον Πλάτανο Κισάμου 

Αργότερα στους δικούς μας χρόνους, κάθε άνθρωπος μπορεί να αναπτύξει ένα είδος ευρηματικότητας που και αυτή είναι σε θέση να μας συγκινεί. Άρα το ζήτημα είναι κατά πόσο εμείς είμαστε σε θέση να συγκινούμαστε μεταξύ των ορίων που διαμορφώνουμε μεταξύ λόγιου και ανώνυμου, μεταξύ υψηλής και φτωχής τέχνης, τέλος στο κατά πόσο έχουμε αυτή τη διάθεση να κατανοήσουμε και κάποιες φορές να προσπαθούμε να αναδείξουμε τα δευτερεύοντα σε πρωτεύοντα. Σήμερα κάπου εκεί βρισκόμαστε, φτάνει να σκεφτούμε σε ζητήματα που εμπλέκουν την αρχιτεκτονική με την ανακύκλωση, την οικειοποίηση του απορριπτέου, του φτωχού, πράγματα που σχετίζονται και εδώ με τους ‘πληθυσμούς’. Όσο πιο πολλά είναι τα αντικείμενα τα όμοια και τα παρόμοια γύρω μας, αυτά τα συνηθίζουμε. Οι σύγχρονοι αρχιτέκτονες οι οποίοι οφείλουν να είναι λόγιοι και να μελετάνε την πρωτοτυπία βρίσκονται σε μια παγίδα, όπου νέοι πληθυσμοί οδηγούν σε σχεδιασμούς μπανάλ, νέα υλικά του κοινότοπου οδηγούν σε δρόμους και χωριά μπανάλ, και νέοι τρόποι σχεδιασμού σε καλλίγραμμη εμπορική αρχιτεκτονική, μπανάλ. 

Σε αυτό το βιβλίο ο Φιλιππίδης δεν νομιμοποιεί αυτό το μπανάλ. Επιμένω ότι προσπαθεί να μας βάλει σε σκέψεις, και το αντιλαμβανόμαστε επειδή πολλές φορές επαναλαμβάνει πως αυτό που είναι κοινότοπο ή ανώνυμο ονομάζεται αταξία. Μήπως όμως το ανώνυμο τροφοδοτεί το λόγιο, με διαδρομές ανάποδα από αυτό που σε πρώτη ανάγνωση αντιλαμβανόμαστε; Ας πάμε πολύ παλιά. Μήπως κοιτάζοντας τα ευρήματα της Κνωσού θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι το ανώνυμο έχει τροφοδοτήσει την υψηλή αρχιτεκτονική του Δαίδαλου και μάλλον ο Δαίδαλος δεν θα ήταν τόσο επιτυχημένος αρχιτέκτων αν δεν υπήρχε το ‘μωσαϊκό της πόλης’ που ανακάλυψε ο sir Arthur Evans; Όλες εκείνες τις μικρές προσόψεις σπιτιών, αφιερώματα στην θεότητα, αυτές που σήμερα θα ονομάζαμε ανώνυμες, ανυπόγραφες, όπως προέκυψαν από τον μάστορα, τον μερακλή μάστορα.

Πιστεύω πως είμαστε λοιπόν στην εκκίνηση μια μεγάλης έρευνας, μιας καταγραφής με όμοιο τρόπο που έχει γίνει για την επίσημη νεοελληνική αρχιτεκτονική, όπου χρειάζεται να μελετήσουμε κατά πόσο το λόγιο, το οποίο είναι πρωτότυπο και ωραίο, χωρίς άλλους χαρακτηρισμούς, σε αυτόν τον αχαρτογράφητο χώρο, μια χαρτογράφηση θα μπορούσε να γίνει βάσει διακριτών κατηγοριών ως προς τα δεδομένα εκκίνησης και ως προς τον τελικό χαρακτήρα. Αυτές μπορεί να είναι: η κατηγορία της φτώχειας, η κατηγορία του άτεχνου, η κατηγορία του αφελούς, του αυθόρμητου, του απέριττου, του παράδοξου που πολλές φορές πλησιάζει το υπερβατικό, του ευρηματικού, του μαζικού, του λαϊκού, αλλά και του χυδαίου.

ΜΕΡΟΣ 2ο

2.

Οδυσσέας Ν. Σγουρός

Συνάφειες & ωσμώσεις: Η αδιαίρετη όψη του κόσμου είναι ανώνυμη 

Η λανθάνουσα υπονόμευση της αστικής εικονογραφίας και το νεωτερικό της βάθος 

ΑΘΗΝΑ / Αίθουσα ΠΙΟΠ /6.03.2020 

Εικ. 01. Ιλισσός 1966 (αρχείο Δημήτρη Φιλιππίδη)

Μια φωτογραφία του 1966 από το αρχείο του Δημήτρη Φιλιππίδη [Εικ.01], αποκαλύπτει νωρίς τις διαθέσεις του νεαρού αρχιτέκτονα που λίγα χρόνια μετά την αποφοίτησή του από το Μετσόβιο το 1962, κυκλοφορεί με τη φωτογραφική μηχανή στην Αθήνα και αναζητεί ερεθίσματα για το ανήσυχο βλέμμα του. «Στην πόλη - σημείωνε εύστοχα ο Ezra Pound- οι οπτικές εντυπώσεις διαδέχονται η μία την άλλη, επικαλύπτονται, διασταυρώνονται και συμμειγνύονται· είναι κινηματογραφικές…». Ήταν λίγα χρόνια πριν το ταξίδι στο Μίσιγκαν (1970-1973) όπου συναντήθηκε με το κλίμα των κοινωνικών ανθρωπολόγων και ετοίμασε τις βαλίτσες του για την Όλυμπο της Καρπάθου στη βιωματική επιβεβαίωση του οράματος μιας δικής του «θεωρίας του παντός» για τον βίο και την αρχιτεκτονική. 

Ο Δημήτρης Φιλιππίδης δεν αρκείται στις προσεγγίσεις της αρχιτεκτονικής του παιδείας, στα όψιμα χρόνια της πρώτης μεταπολεμικής δεκαετίας. Την περίοδο εκείνη μέσα σε κλίμα μετεμφυλιακού διχασμού, το κράτος των νικητών έπαιρνε τη ρεβάνς από τους ηττημένους των ερειπίων του εμφυλίου.

Εικ.  2

 Όσοι πρόλαβαν απέπλευσαν με το «Ματαρόα» [02] το 1945 για την πόλη του φωτός, αναζητώντας ελευθερία και σπουδές στη γενναιόδωρη πατρίδα του διαφωτισμού. Πολλοί άλλοι χάθηκαν στους δρόμους της πολιτικής προσφυγιάς στην ανατολική Ευρώπη. Ανάμεσα στους πρώτους ο Π. Τζελέπης, ο Γ. Κανδύλης, ο Α. Προβελέγγιος , ο Τάκης Ζενέτος κ.α. και αργότερα μόνος του -ο τραυματισμένος στα Δεκεμβριανά- Ιάνης Ξενάκης, αριστεροί αλλά και γόνοι αστικών οικογενειών ανάκατοι (!) επιβάτες για το Παρίσι…Στο ΕΜΠ, καθηγητές ο Πικιώνης, ο Μιχελής, ο Μπίρης, ο Δεσποτόπουλος, ο Βαλεντής. 

Εικ. 3

Ο Πικιώνης μόλις ολοκλήρωνε τον πεζόδρομο [03] προς την Ακρόπολη (1954-1957) και ο Άρης Κωνσταντινίδης στο ΟΕΚ και στη συνέχεια στον ΕΟΤ, έκτιζε με κάναβο τη δική του μακρά και επιδραστική έντεχνη αφήγηση τις δυο μεταπολεμικές δεκαετίες [04]… 

Εικ. 4 Μοτέλ Ξενία του ΕΟΤ στην Καλαμπάκα, 1960, αρχιτλεκτων Α. Κωνσταντινίδης, Φωτογραφία εποχής.

Η δεκαετία του ΄60 περίοδος πολιτικού αναβρασμού αλλά και μιας ανολοκλήρωτης άνοιξης σε όλο τον κόσμο. Η νεολαία και τα πανεπιστήμια του κόσμου παραδίνονται στα κινήματα αμφισβήτησης, τα Μάταλα στην Κρήτη μετατρέπονται σε διεθνή κοινόβια μιας νέας απελευθέρωσης [05]...

Εικ. 05 Μάταλα Κρήτη

Ο Προβελέγγιος εκπονεί το ρυθμιστικό Ηρακλείου, το παρέδωσε στις 17.04.1967 και το πέταξαν στα σκουπίδια οι κολονέλοι, πολύ αργότερα το 1982 καλεσμένος για διάλεξη στην ίδια πόλη θα απαντήσει πως «αυθαίρετο είναι ό,τι δεν είναι ωραίο», στο Βιετνάμ πυρπολούν τους ορυζώνες και η χούντα σχεδιάζει το «τάμα του έθνους» στα Τουρκοβούνια. Η αντιπαροχή σαρώνει τα πάντα στην Αθήνα, κυοφορώντας τον «αρμαγεδώνα» ΓΟΚ του 1973 και ο Φιλιππίδης ολοκληρώνει την ίδια χρονιά το διδακτορικό του στην Όλυμπο [06], σημειώνοντας με νόημα πως «κάθε σπίτι εκεί ήταν «ένα δάσος με συμβολισμούς» όπου το κοσμικό στοιχείο συναντιόταν με το θρησκευτικό»…

Εικ. 6 Κάρπαθος

Κοινός τόπος συνάντησης όλων των ιδιωματισμών της Αρχιτεκτονικής τον 20ο αι., η γοητεία της παράδοσης και η «ανωνυμία» που αναζήτησαν επιλεκτικά ο Κωνσταντινίδης στην «αληθινή αρχιτεκτονική» που είχαν τα σκίαστρα [07] της υπαίθρου και τα προσφυγικά [08] της Καισαριανής, ο Μιχελής στα αισθητικά του θεωρήματα, 

Εικ. 7

Εικ. 8 Άρης Κωνσταντινίδης, οδός Τριπόδων

ο Μπίρης στην αθηναϊκή του αστυγραφία, ο Ορλάνδος στις βυζαντινές οικίες και τις πλινθοπερίκλειστες τεχνικές των καθολικών του Μυστρά και της Άρτας, ο Πικιώνης στη «συναισθηματική του τοπογραφία» και στα μακεδονίτικα αρχοντικά κτίζοντας προπολεμικά πολυκατοικίες με σαχνισιά στην οδό Χέϋδεν [09] μετά την πρώιμη υπόκλιση στη μοντερνικότητα στα Πευκάκια [10],ο Τάκης Ζενέτος στις προφητικές ηλεκτρονικές του ενοράσεις που μνημειώθηκαν πρώιμα σε στρογγυλά σχολικά κτίρια που «προσγειώθηκαν» στην Αθήνα και στις πολεοδομικές χειρονομίες στην τυρβώδη ροή της λεωφόρου Συγγρού [11]. 

Εικ. 09, Πικιώνης, Πολυκατοικία στην οδό Χέϋδεν

Εκ. 10. Δημήρης Πικιώνης, Σχολείο στα Πευκάκια

Εικ. 11. Τάκης Ζενέτος, Κτίριο FIX

Ο Δημήτρης Φιλιππίδης, συλλέκτης εικόνων με νόημα όπως ο Σολωμός με τις λέξεις και οιονεί φωτογράφος, με επίμονο και ανελλιπή τρόπο, ταξιδεύει, περιηγείται, αποτυπώνει και καταγράφει τα πάντα για μισό αιώνα. Δεν πετά τίποτα. Δεν αποζητεί το γραφικό, το ξορκίζει. 

Εικ. 12. Δημήτρης Φιλιππίδης, Θετεκούλα Νταργάκη, Όλυμπος Κάρπαθος

Εικ. 13. Οικογένεια Δημήτρη Φιλιππίδη. Οία 1977

Δίπλα στις προσωπικές φωτογραφίες της Ολύμπου [12] και αργότερα της Οίας και της Σαντορίνης [13], θησαυρίζεται ένας θηριώδης όγκος υλικού, που τακτοποιείται με συστηματικό τρόπο και τεκμηριώνει όλες τις εκδοχές ενός πολύπλοκου κόσμου. 

Εικ. 14. Οία, μύλος του Μαρκουλή

Εικ. 15

Από τον μύλο του Μαρκουλή [14] ίσαμε το ελάχιστο μικρό στέγαστρο στην όχθη ενός ποταμού [15], όλα προκαλούν ένα βλέμμα και γίνονται φωτογραφικά τεκμήρια. Συνάφειες, συνυφάνσεις και συνάψεις των πιο αδόκητων και αναπάντεχων ερεθισμάτων [16] που συνθέτουν όλες μαζί με αρμούς άλλοτε διακριτούς και αναγνωρίσιμους και άλλοτε αφανείς και λανθάνοντες, τη μία και αδιάσπαστη ενότητα του βίου και των προσλήψεων της κοινής μας συνθήκης… 

Εικ.16 

Η θεωρία των πάντων, εμμονικό όραμα του πατέρα της σχετικότητας Αλβέρτου,αγγίζει τις αναλύσεις και τις προτιμήσεις των αναθεωρητών κοινωνικών ανθρωπολόγων της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Ο νεαρός αρχιτέκτονας Δημήτρης Φιλιππίδης είναι ταγμένος ολόψυχα μαζί τους.. Όχι μόνο τα φαινόμενα, ούτε μόνο οι αισθήσεις. Η κατανόηση του κόσμου είναι εξαιρετικά πολύπλοκη για να την αντιμετωπίζουμε μόνο ως αρχιτέκτονες. «Αισθάνομαι ότι αυτά που κάνω, μελετώντας και μετρώντας, είναι ιεροσυλία αν ξύνεις μόνο την επιφάνεια με το νύχι» έγραφε στις σημειώσεις του ο νεαρός ερευνητής και ανατόμος της Ολύμπου [17]… 

Εικ. 17

Ο όρος της ανώνυμης Αρχιτεκτονικής είναι μάλλον συμβατικός αλλά κυριολεκτικός. Που υπάρχει αλήθεια επωνυμία; Στους ναούς και τους τάφους μόνο, στα οποία ο Άρης Κωνσταντινίδης μπορούσε -για τους δικούς του λόγους - να αναγνωρίσει τη δυνατότητα του μνημείου; Όπου δεν υπάρχουν τέτοιες απαιτήσεις, η παρουσία της ανωνυμίας θα καταστεί στο χρόνο κυρίαρχη. Από το σπίτι στο Χαμαίζι μια έλλειψη με το πηγάδι στο κέντρο στην κορυφή ενός λόφου, ίσαμε την οικία “ξεστή-3” στο Aκρωτήρι λίγο πριν τη θάψει η λάβα, τα σπίτια στα Αμπελάκια και το παραλήρημα της καθαρότητας στο Ελληνικό αρχιπέλαγος αιώνες πριν το Bauhaus ,τις απλές όψεις των προσφυγικών σπιτιών, τα μιτάτα και τις δεξαμενές των βοσκών στον Ψηλορείτη και το Οροπέδιο Καθαρού [18] στην Κριτσά και τις «καλύβες» στο Πάνορμο Ρεθύμνου [19] για τους καρπούς του κρητικού θέρους ,αποτελούν όλα όψεις ενός αδιαίρετου κόσμου, που μας κληροδοτήθηκε… 

Εικ. 18. ΚΑΘΑΡΟ ΚΡΙΤΣΑΣ, PHIL BEBBINGTON

Εικ. 19 Καλύβα στο Πάνορμο Ρεθύμνου

Εικ. 20. Το σπίτι του Ροδάκη

Το 1912, εκατό χρόνια πριν, ο Δημήτρης Πικιώνης ανακάλυψε το σπίτι του «επώνυμου» Ροδάκη [20] στην Αίγινα. Η πολεοδομική νομοθεσία του 1923 δεν είχε γίνει ακόμη και η σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ ήταν στα ξεκινήματά της το 1917. Η Ελλάδα με εξαίρεση την πρωτεύουσα και τα αστικά κέντρα χτιζόταν από εμπειροτέχνες μαστόρους. Μετά ήρθαν οι νέοι Αρχιτέκτονες ντόπιοι ή ξενοσπουδαγμένοι. Και ήταν αληθινά λίγοι. Η χώρα κτιζόταν με τους τοπικούς ιδιωματισμούς και στη διάρκεια του μεσοπολέμου σιγά σιγά άρχισε να ανακαλύπτει και να μιλάει για παραδοσιακή αρχιτεκτονική, με τη λαογράφο Αγγελική Χατζημιχάλη και τη γενιά του ΄30 που αναζητούσε εκδοχές της νεωτερικότητας στη λαϊκή ταυτότητα και τις ωσμώσεις της με μια παράδοση αιώνων. Οι έντεχνες οπτικές των μοντέρνων φωτογράφων σαν τη Nelly’s, αναδείκνυαν τις ποιότητες αυτές σε εκθέσεις σαν εκείνη της Νέας Υόρκης το 1939 [21], την εποχή που η 4η Αυγούστου έκανε δημόσιες σχέσεις μέσω του νεοπαγούς ΕΟΤ... Η γενιά των μοντερνιστών του ΄30 έκανε δυναμική εμφάνιση σε όλα τα πεδία και σε μια εποχή συντονισμού της με τα πολιτικά προγράμματα του αστικού εκσυγχρονισμού του Βενιζέλου, σχεδίαζε και έκτιζε 3300 (!) σχολειά σε όλη τη χώρα [22], αποκαθηλώνοντας «τα ιερά και τα όσια» μιας παραδοσιακής εικονογραφίας οικείας αλλά δαπανηρής κατασκευαστικά.

Εικ. 21. Nelly

Εικ. 22

Ήταν τα χρόνια που η διεθνής και η ντόπια πρωτοπορία πλέοντας με το PATRIS II, ανακάλυπτε πως το Αιγαίο ήταν «μοντέρνο». Οι αρχιτέκτονες του μέσου 20ου αιώνα είχαν γεμάτο το κεφάλι τους με λογής μανιφέστα και σταδιακά αποκτούσαν πρόσβαση στην αγορά των υλικών που επέφερε ο εκμοντερνισμός σαρώνοντας ιδιολέκτους, τοπικές αρχιτεκτονικές πρακτικές και ανατρέποντας τις χιλιόχρονες τεχνικές των παραδοσιακών μαστόρων… 

Μέχρι την αρχή των πολέμων η συζήτηση περιοριζόταν εννοιολογικά στις πολλαπλές όψεις της παράδοσης. Συνέβαλαν σε αυτό με τον τρόπο τους και οι λογοτεχνικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις της εποχής, η αναδυόμενη επιστήμη της λαογραφίας και οι εικονοκλαστικές ανατροπές της ζωγραφικής … 

Εικ. 23, Ηρώον 1930

Εικ. 24. προσφυγικές πολυκατοικίες Λεωφ. Αλεξανδρας

Στον χώρο της αρχιτεκτονικής εκτός από τον Πικιώνη, υπάρχαν και άλλοι όπως ο Δημήτρης Κυριακός, τόσο οικείος στο Ηράκλειο, που κατάφερε να ορθώσει μερικά εκλεκτικιστικά κελύφη στην περίφημη Ruga Maistra του Χάνδακα και μαζί ένα ολωσδιόλου ιδιαίτερο «Ηρώον»[23] κάτω από τον επιπρομαχώνα Vitturi των ενετικών τειχών και να ολοκληρώσει μαζΊ με τον Κίμωνα Λάσκαρι, τις οκτώ προσφυγικές πολυκατοικίες [24] που 15 χρόνια μετά την κήρυξή τους το 2005, κρατούν ακόμη σε αμηχανία την κρατική πολιτική…Η Σάσκια Σάσσεν υπογραμμίζει πως όσα συμβαίνουν σήμερα στο δημόσιο χώρο αντιμετωπίζονται μόνο από το βαθμό προσόδου που αντιπροσωπεύουν… 

Εικ. 25. Βούλα Πάπαιωάνννου. Κοκκινιά, 1946

Εικ. 26. Από την Μαγική Πόλη του Νίκου Κούνδουρου

Η παραπάνω παρέκβαση ήταν αναγκαία για να επιστρέψω στην περίφημη ανωνυμία που φαίνεται πως είδε πρώτη η Βούλα Παπαϊωάννου αφτιασίδωτη στην Κοκκινιά [25] το 1945-46, πριν την κινηματογραφήσει στη «Μαγική πόλη» [26] το 1954 ο νεαρός Νίκος Κούνδουρος που μόλις είχε καταπλεύσει στο κλεινό άστυ μετά την αναμόρφωση της Μακρονήσου. Η φωτογραφική ματιά του Άρη Κωνσταντινίδη ήταν εξόχως επιλεκτική. Ο όρος του «Θεόχτιστα» αποδίδει με κυριολεκτικό τρόπο όσα συμβαίνουν έξω από το έντεχνο πεδίο της νεωτερικότητας και των ελάχιστων μυημένων δημιουργών. Τόσο ψηλά, η έμπνευση. Σε αντίστοιχα εκλεκτικό μήκος κύματος κινήθηκε μεταπολεμικά η συζήτηση με αφετηρία και τη «συναισθηματική τοπογραφία» του Πικιώνη... Το 1977, όταν ο Δημήτρης Φιλιππίδης δεν είχε ακόμη κλείσει τα 40 η Κάρπαθος ήταν ακόμη πολύ πρόσφατη. Ετοίμαζε τη μετάφραση και την εισαγωγή του βιβλίου του Amos Rapoport: «Ανώνυμη αρχιτεκτονική και πολιτιστικοί παράγοντες/1979»[27]. 

Εικ. 27

Επιτέλους τα πράγματα με το όνομά τους αμέσως από το εξώφυλλο και τον τίτλο. Η κατάδυση στα βάθη της τοπικής ιδιαιτερότητας, η αναζήτηση του πνεύματος του τόπου (Genius Loci), η πολύτροπη ιστορική, κοινωνική και κοινωνιολογική αναζήτηση για τους παράγοντες που στην ολότητά τους καθορίζουν αυτή την αδιαίρετη όψη του Κόσμου. Που είναι εν τέλει Ανώνυμη… 

Εικ. 28. Κριτσά, Απόστ. Ζεϊμπέκης. 1975

Νεαροί φοιτητές, τότε αναζητούσαμε το καινοφανές... To χωριό που μεγάλωσα και ζούσα, η Κριτσά [28], κοντά στις κορυφές της Δίκτης ήταν για μένα ένα χώρος σε μικρογραφία για να χωρέσω την ερμηνεία των πάντων. Μόλις το 1978 με το Π.Δ του νεαρού υφυπουργού Στ. Μάνου, για τους παραδοσιακούς οικισμούς είχε ενταχθεί σε ένα στοιχειώδες καθεστώς προστασίας. Μόλις 10 χρόνια μετά την εμπειρία του γαλλικού Μάη του 68, στoυς μονίμως γεμάτους από graffiti τοίχους του αίθριου του κτιρίου Αβέρωφ του Μετσοβίου, προσπαθούσαμε να χωρέσουμε στις μασχάλες μας, τον Rapoport, τον Γκι Ντεμπόρ και την κοινωνία του θεάματος και το «Ιδεοδρόμιο», τη «Σκούπα» και το «Αμφί ακούγοντας στα καμαρίνια «Λιλιπούπολη». Και έπρεπε να επιλέξουμε θέμα διάλεξης και διπλωματικής. Για μένα τον Κριτσώτη στης σχολής το θέμα ήταν εκεί και περίμενε. Και το πιο σημαντικό, μόλις είχα γνωρίσει και τον πιο κατάλληλο άνθρωπο για αυτό το εγχείρημα. Τον Δημήτρη που μιλούσε και έγραφε για ανώνυμη αρχιτεκτονική, δηλαδή για το χωριό μου… 

Όλα αυτά καθόρισαν όχι μόνο τη δική μου διπλωματική αλλά και τη συνολική μετέπειτα διαδρομή μου και τη σχέση μου με τον εσαεί «επώνυμο» δάσκαλο της «ανωνυμίας» της Αρχιτεκτονικής. Κάναμε μαζί πολλές περιδιαβάσεις και εκδρομές αυτά τα σαράντα χρόνια. Ανταλλάσσαμε εικόνες και φωτογραφίες ενός κόσμου που στη βάση του παραμένει πάντα ανώνυμος. Τα κριτήρια που διέθετα στην αρχή κυρίως αισθητικά, υποχώρησαν οριστικά…Με έμαθε να βλέπω την όψη του κόσμου μας όπως είναι, αδιαίρετη. Όλοι οι ιδιωματισμοί έχουν τη δική τους διαλεκτική βάση. Είναι μεγάλη ευκολία να παρατηρεί κανείς πια και να καταγράφει, να αξιολογεί τις δικές του προτιμήσεις, να κάνει κατηγορίες και κατατάξεις, να αποδέχεται, να ασπάζεται ενίοτε, αλλά και να απορρίπτει. 

Εικ. 29. Δημήτρης Φατούρος, Πολυκατοικία στην οδό Πατησίων, 1956 φωτό Δ. Χαρισιάδης 

Στη φωτογραφία του 1956 [29], η μοντέρνα πολυκατοικία στην Πατησίων του Δ. Φατούρου, στέκεται σχεδόν αγέρωχη δίπλα σε δυο χαμηλά ανώνυμα νεοκλασικά του 19ου ή των αρχών του 20ου. 

Εικ. 30. Οικισμός στο Δίστομο

Εικ. 31. Α66, Δίστομο

Το 1974 ο Δημήτρης και η Σουζάνα Αντωνακάκη έκτιζαν στο Δίστομο [30] το δικό τους «επώνυμο» οικισμό που όσο περνούν τα χρόνια και μετασχηματίζεται προσεγγίζει τις οικείες περιοχές της ανωνυμίας [31], 

Εικ. 32

Εικ. 33

στα δικά του πρόσφατα φωτογραφημένα «Αρχέτυπα» [32] ο Γιώργος Τριανταφύλλου αποθεώνει την ανωνυμία και μας ξεναγεί στην ακατάλυτη γοητεία της που δοξολογείται από λουσάτες αλλά και σκουριασμένες λαμαρίνες, στη σκιά του βράχου στην Όλυμπο ένα απλό κοτέτσι [33] γίνεται η ανατρεπτική εικόνα στο εισαγωγικό κείμενο του Δημήτρη στο βιβλίο που παρουσιάζουμε και εγώ θυμούμαι πάντα όταν τα βλέπω όλα αυτά, το ποίημα -778- της ΄Εμιλι Ντίκινσον - 778- που γράφει : 

Ποίημα με αρ.778 / Έμιλι Ντίκινσον 

Tέσσερα Δέντρα – σ ΄έρημο Χωράφι – 

Δίχως Τάξη 

'Η Σκοπό, ή Δράση Φανερή – 

Στην ίδια θέση – 

Ο Ηλιος – ένα Πρωί τα συναντά – 

Ο Ανεμος – 

Κανένας Γείτονας – κοντά τους – 

Μόνο ο Θεός – 

To Χωράφι τους δίνει – τον Τόπο – 

Για χάρη Του – Εκείνα – το Βλέμμα του Περαστικού – 

Μιας Σκιάς, ή ενός Σκίουρου ,ίσως- 

Κάποιου Παιδιού – 

Ποιο είναι το Έργο τους στην όλη Φύση – 

Ποιό Σχέδιο 

Καθένα χώρια- εμποδίζει – ή επιτρέπει – 

Άγνωστο – 

Σας ευχαριστώ 

Φωτογραφίες κειμένου: 

01, 12,13,14,15,16,17, 33 : Δημ. Φιλιππίδης 

07 (σχ.),08 : Άρης Κωνσταντινίδης 

18: Phil Bebbington 

19: Οδυσσέας Σγουρός 

20: K.Tσιαμπάος (από κείμενο για τον Γ.Κανδύλη και το σπίτι του Ροδάκη) 

21: Νelly’s (κολάζ) 

25: Βούλα Παπαϊωάννου 

26: Ν.Κούνδουρος («Μαγική πόλη») 

27: Eξώφυλλο βιβλίου Amos Rapoport (1979) 

28: Aπόστολος Ζεϊμπέκης 

29: Δημ.Χαρισιάδης 

30: Α66-Δ.& Σ.Αντωνακάκη 

32: Γιώργος Τριανταφύλλου

02,03,04,05,06,09,10,11,22,23,24,31: Διαδίκτυο

Συνέχεια με την επόμενη ομιλία στην επόμενη ανάρτηση

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ 

10 γυναίκες: μια διάλεξη, δύο βιβλία 

__________________________

1. Νούση Κορίνα, 2.Τσακοπούλου Έλλη, 3. Μπίζα Ευαγγελία  

4. Μάρδα Νέλλη, 5. Κωνσταντινίδου Ελένη, 6. Βοζάνη Αριάδνη 

7. Τζάκου Αναστασία 

8. Κωστίκα Μυρτώ 

9. Καρακώστα Σέβα 

__________________________

10. Χουλάκη Μαρία 

Δεν ξέρω πώς συνέπεσε και δύο ημέρες πριν την ημέρα της γυναίκας ήρθαν στα χέρια μου δύο εξαιρετικά προσεγμένες και ενδιαφέρουσες εκδόσεις, που προετοιμάστηκαν αποκλειστικά από δέκα γυναίκες. 

Πρόκειται για δύο βιβλία που δεν κυκλοφορούν στο εμπόριο. Πραγματοποιήθηκαν με αφορμή πανεπιστημιακές και εκθεσιακές δραστηριότητες, που συχνά χάνονται μέσα στα στενά πλαίσια των χώρων που φιλοξενούνται.

1.

Νούσυ Κορίνα, Τσακοπούλου Ελένη: 

«ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ» 

Διάλεξη και έκδοση στο ΕΜΠ

Το πρώτο βιβλίο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των διαλέξεων που πραγματοποιούνται από τους φοιτητές των Σχολών Αρχιτεκτονικής στο τελευταίο εξάμηνο των σπουδών τους. 

Οι φοιτήτριες Νούση Κορίνα και Τσακοπούλου Έλλη επέλεξαν σαν θέμα την «ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ» και επικεντρώθηκαν σε 3 ΜΟΝΟΓΡΑΦΙΕΣ και συγκεκριμένα για τις τρεις αρχιτεκτόνισσες Αναστασία (Σούλα) Τζάκου, Μυρτώ Κωστίκα και Σέβα Καρακώστα που δραστηριοποιήθηκαν την περίοδο της λεγόμενης «Αρχιτεκτονικής Άνοιξης» την δεκαετία του ΄60 και των αρχών το ΄70. 

Η διάλεξη πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 13 Φεβρουαρίου 2020 στο αμφιθέατρο της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, παρουσία της υπεύθυνης καθηγήτριας Νέλλης Μάρδα μαζί με τα μέλη της επιτροπής τις καθηγήτριες Έλενας Κωνσταντινίδου και Αριάδνης Βοζάνη και άλλων διδασκόντων όπως ο επίκουρος καθηγητής Γιώργος Αγγελής. Παρουσία επίσης  φοιτητών και μεγαλύτερων συναδέλφων όπως του Μάκη Κωστίκα και του αδελφού του Χρήστου, πολιτικού μηχανικού, του Δημήτρη Φιλιππίδη, του Αλέξανδρου Παπαγεωργίου-Βενετά, του Γιάννη Κούκη, του Πάνου Τσακόπουλου πατέρα της Ελένης και άλλων. 

Παρούσα και η Ευαγγελία Μπίζα ειδική στη καλλιτεχνική βιβλιοδεσία που επιμελήθηκε το βιβλίο που συνόδευε την διάλεξη. Ομολογώ ότι ζήλεψα αυτή την επιλογή, το χειροποίητο δέσιμο, τις εναλλαγές του κόκκινου, μπλε και άσπρου, το διπλό εξώφυλλο, το εξωτερικό μπλε κουτί. Ένα έργο τέχνης και στο εσωτερικό μια καλοσχεδιασμένη σελιδοποίηση. 

Το ίδιο ξεχωριστό ενδιαφέρον με εικαστικές επεμβάσεις είχε και η προβολή (power point) κατά την παρουσίαση της διάλεξης. 

Πολύ συνοπτικά η πολύ καλά συγκροτημένη αυτή διάλεξη και το βιβλίο αντίστοιχα περιλαμβάνει διακεκριμένες ενότητες: 

Στην πρώτη ενότητα γίνεται αναφορά στην γυναίκεια πορεία στην αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα και συγκεκριμένα στην Αμερική, την Ευρώπη και την Ελλάδα.  Ακολουθεί το κεφάλαιο με τίτλο «Αναδρομή» όπου μετά από τον προσδιορισμό του Ιστορικού πλαισίου γίνεται σύντομη αναφορά στην ελληνική μεταπολεμική αρχιτεκτονική και καταλήγει στην Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ και το πλαίσιο της εποχής που φοιτούν οι τρεις αρχιτεκτόνισσες. 

Στις τρεις μονογραφίες που ακολουθούν, πέρα από τα βιογραφικά στοιχεία παρουσιάζονται επιλεγμένα έργα τα οποία έχουν μελετήσει είτε από μόνες τους είτε σαν μέλος ομάδας.

 Αναστασία Τζάκου

Μυρτώ Κωστίκα

Σέβα Καρακώστα

Μετά το κεφάλαιο με τα γενικά συμπεράσματα όπου εκτός από τις διαπιστώσεις σχετικά με τις επιρροές των τριών αρχιτεκτόνων και την αδυναμία προσδιορισμού ενός ειδικού χαρακτήρα της αρχιτεκτονικής των γυναικών, ακολουθεί παράρτημα με πίνακες ετήσιας αποδελτίωσης των Αρχιτεκτονικών Θεμάτων και των Θεμάτων Χώρου + Τεχνών από το 1969 μέχρι το 1980 με τα δημοσιευμένα τους έργα. 

Σέβα Καρακώστα 

Ενδιαφέρον είχε η παρουσία στην διάλεξη της Σέβα Καρακώστα που προσήλθε  με την κόρη της, συνάδελφο που συνεχίζει το έργο της. Η Καρακώστα  με τις αναφορές της έκανε πιο ζωντανή την παρουσίαση. Μίλησε για τον αγώνα και την αγωνία των γυναικών να ισορροπήσουν δίπλα στους άνδρες στο επάγγελμα, αλλά και τα προβλήματα με τις υποχρεώσεις του σπιτιού που τις καταδυναστεύουν και δυσκολεύονται προσπαθώντας να συνδυάσουν και τα δύο. Από την συζήτηση που ακολούθησε προέκυψε ότι το μόνο που άλλαξε σήμερα είναι ότι στις σχολές αρχιτεκτονικής οι γυναίκες είναι πολύ περισσότερες από τους, άνδρες αλλά τα προβλήματα παραμένουν τα ίδια. Η αγωνία των γυναικών είναι διαρκής να αναγνωριστούν ισότιμα με τους άνδρες και παράλληλα να συνδυάσουν και τον ρόλο της συζύγου, μητέρας και νοικοκυράς.

2.

ΜΑΡΙΑ ΧΟΥΛΑΚΗ 

AFTER THE ANANT-GARDE 

έκθεση στο MOMus 

Την φωτογραφική ματιά της Μαρίας Χουλάκη την γνωρίζω τουλάχιστον εδώ και δέκα χρόνια. Στοχεύει στο απέριττο, το αναπάντεχο, το ημιτελές ακόμη και το περιθωριακό ή το παράδοξο, με μια υπόγεια σχετικά απαισιόδοξη και ευαίσθητη προσέγγιση. 

Αυτή την φορά, οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες της απεικονίζουν λεπτομέρειες από εγκαταλελειμμένα οικοδομήματα και συνομιλούν με έργα της ρωσικής πρωτοπορίας. Απόκοσμες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες ημιτελών ή ερειπωμένων κτιρίων με χαρακτηριστικό στοιχείο το κενό, το ακατοίκητο, συσχετίζονται με τα κονστρουκτουβιστικά στοιχεία και την γεωμετρία έργων από την Συλλογή Κωστάκη, που τόσο μας πληγώνει μια και παραμένει αναξιοποίητη σχεδόν, εδώ και χρόνια στην Θεσσαλονίκη. 

Η Χουλάκη με έσπρωξε να ανακαλύψω ξανά αυτή την έκδοση του 1995 με τίτλο «Ρωσσική Πρωτοπορία 1919-1930 – Η Συλλογή Κωστάκη», μια έκδοση του Ιδρύματος Ιωάννη Φ. Κωστόπουλου, να την ξεφυλλίσω και πάλι και να απολαύσω την γοητεία της αφαίρεσης και των γεωμετρικών χαράξεων. Παράλληλα με συγκίνησε με την ευαίσθητη ματιά της αλλά και με την υπόμνηση να προστρέξω σε μια περίοδο της τέχνης που θαυμάζω. 

Η προσεγμένη αυτή έκδοση αυτή πραγματοποιήθηκε με αφορμή την ομότιτλη έκθεση της Μαρίας Χουλάκη, στο πλαίσιο της κεντρικής έκθεσης της 7ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης με τον γενικό τίτλο «ΣΤΑΣΗ» από τις 12.10.2019 έως 16.02.2020. 

Η Μαρία Χουλάκη γεννήθηκε στο Ηράκλειο όπου ζει και εργάζεται ως φωτογράφος και καθηγήτρια τέχνης, με σπουδές στην Γαλλία, διδακτικό έργο, εικαστικές δραστηριότητες και συμμετοχή σε εθελοντικές δράσεις. Έχει συμμετάσχει σε πολλές ομαδικές εκθέσεις και ατομικές, ενώ έργα της βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές και σε μουσεία. 

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση.

ΕΜΣΤ ΑΝΟΙΧΤΟ 

ή η επούλωση ενός τραύματος 

+ 

κείμενα Δημήτρη Αντωνακάκη, Συραγώ Τσιάρα 

και Δημήτρη Φιλιππίδη 

Το τραύμα 

© Μanolis Baboussis 2003 150X150 

Δεν έχω τη πρόθεση αυτή την φορά να γκρινιάξω, για όλα όσα κατατρέχουν επί 25 χρόνια από την ίδρυση του (1995), το πολύπαθο αυτό Μουσείο, την καρατόμησή του, που έστω και δοκιμαστικά, άνοιξε και μας υποδέχθηκε την Δευτέρα 24 Φεβρουαρίου 2020, με ένα ζεστό καφέ και συγκρατημένα χαμόγελα. 

Με ένα καλοσχεδιασμένο μαύρο ντοσιέ και ένα κομψό σύντομο οδηγό που μας προσφέρθηκαν, βρεθήκαμε στον χώρο του υπογείου του κτιρίου εντελώς ανανεωμένο με μια καλοστημένη έκθεση με το ιστορικό του Μουσείου και καθίσαμε σε ένα παράδοξο ως προς την διάταξη αμφιθεατρικό χώρο με ξύλινες κερκίδες. 

Απόψεις της έκθεσης με την πορεία και την ιστορία του Μουσείου στην στάθμη του Υπογείου 

Ομολογώ ότι υπήρχε ένα θετικό κλίμα και μια ατμόσφαιρα ηρεμίας και γαλήνης που ενισχύθηκε με όλα όσα αναφέρθηκαν από τους ομιλητές και κυρίως από μία σειρά αισιόδοξων και θετικών υποσχέσεων και δεσμεύσεων από την πλευρά της πολιτικής ηγεσίας. 

Συγκεκριμένα, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη υποσχέθηκε αύξηση του προϋπολογισμού, προσλήψεις προσωπικού, διορισμό οικονομικού και διοικητικού διευθυντή, τοποθέτηση νέου διευθυντή μέχρι τα εγκαίνια που προβλέπονται πριν από το Πάσχα και μέσα στο 2020 πραγματοποίηση διεθνούς διαγωνισμού για την διευθυντική θέση. Επίσης δεσμεύτηκε για εξασφάλιση χρημάτων για περιοδικές εκθέσεις ακόμα και αρχιτεκτονικής και φωτογραφίας, καθώς και για την  αγορά έργων τέχνης. Το κυριότερο όμως είναι η δέσμευση για την μεταβίβαση της ιδιοκτησίας του κτιρίου από την Αττικό Μετρό, που το είχε παραχωρήσει έναντι ενοικίου, στο Μουσείο. 

Από αριστερά: Γιώργος Αγουρίδης από ΚΠΙΣΝ, Νικόλας Γιατρομανωλάκης. Λίνα Μενδώνη, Γιώργος Παπαναστασίου 

Ακόμη και η δυνατότητα επέκτασής του κτιρίου συζητήθηκε και είναι υπό διερεύνηση, αν και εφ όσον όπως είχε ζητηθεί τότε, ο στατικός φορέας του παρακείμενου γκαράζ έχει προβλεφθεί να την υποδεχθεί. Έχουν επίσης ολοκληρωθεί και οι διαδικασίες που απαιτούνται για την λειτουργεία των εκδοτηρίων και ελέγχου εισιτηρίων, του πωλητηρίου και του καφέ-εστιατορίου που αναμένεται να λειτουργήσουν πριν τα εγκαίνια που προγραμματίζονται πριν από το Πάσχα. 

Δημήτρης Αντωνακάκης και Συραγώ Τσιάρα 

Τελευταίοι μίλησαν με σεμνότητα ο Δημήτρης Αντωνακάκης και η Συραγώ Τσιάρα, που για ένα ολόκληρο χρόνο εργάστηκαν συστηματικά και αμισθί για να ανοίξει το Μουσείο, αναλαμβάνοντας μια μεγάλη ευθύνη, δεχόμενοι παράλληλα από μια μεγάλη μερίδα μία αρνητική κριτική, μιά και η απόφασή τους δεν συνέβαλε στην επούλωση του τραύματος της απόρριψης της υποψηφιότητας της Άννας Καφέτση, κατά την διαξαγωγή το σχετικού Διαγωνισμού. Παραθέτω στην συνέχεια το κείμενό τους, που διάβασαν από κοινού εναλλάξ και ευγενικά μου το παραχώρησαν: 

ΤΟ ΕΜΣΤ ΑΝΟΙΓΕΙ 

του Δημήτρη Αντωνακάκη και της Συραγώ Τσιάρα

Όταν πριν ένα χρόνο ζητήθηκε από την κα. Τσιάρα και εμένα, να συμβάλουμε στην προσπάθεια να ανοίξει το ΕΜΣΤ, επιτέλους στο δικό του χώρο, σε συνεργασία με το Διοικητικό Συμβούλιο και την επιτροπή διαχείρισης της χορηγίας ΙΣΝ, αναλαμβάνοντας προσωρινά την διεύθυνση του, η πρώτη μας προσπάθεια ήταν ν’ ενθαρρύνουμε το προσωπικό που τόσα χρόνια υπηρέτησε στη περιπλάνηση του το ΕΜΣΤ, να ενεργοποιηθεί και να πάρει πρωτοβουλίες, συμβάλλοντας με τον δικό του τρόπο στην συνολική προσπάθεια. Σ’ αυτή την πρόταση μας ανταποκρίθηκε ένα μεγάλο μέρος του προσωπικού. 

Η προσωρινή ανάληψη της ευθύνης από μέρους μας για το άνοιγμα του ΕΜΣΤ, συνίστατο κυρίως στην εγκατάσταση, μέρους της μόνιμης συλλογής του, που είχε συγκροτηθεί κυρίως από την κα. Καφέτζη στα χρόνια που διεύθυνε το ΕΜΣΤ και την προσαρμογή - εφαρμογή της μουσειογραφικής μελέτης της κα. Κοσκινά, τελευταίας διευθύντριας του Μουσείου στους χώρους του κτηρίου που προοριζόταν γι’ αυτό το σκοπό. 

Το εγχείρημα δεν ήταν εύκολο: καθώς εκτός από τις αναμενόμενες δυσκολίες που προκύπτουν πάντα από τα σχέδια στην πραγματοποίηση τους, υπήρχε ένα πλήθος προβλημάτων, που ανέκυψαν σημαντικών κι ασήμαντων, απαραίτητων όμως, έστω και με μικρές παραλείψεις, για το ξεκίνημα της λειτουργίας του Μουσείου. Προβλήματα που είχαν σχέση από την μια πλευρά με τον συντονισμό των ενεργειών του ΕΜΣΤ σε σχέση με την χορηγία του ΙΣΝ και από την άλλη πλευρά, όλων εκείνων των διαδικασιών που απαιτούνται από το ΕΜΣΤ με την έγκριση πάντα του Δ.Σ. για την εύρυθμη λειτουργία ενός σύγχρονου μουσείου. Σ’ αυτό το πλαίσιο ενεργοποιήθηκε μια σειρά διαδικασιών για την επίλυση απαραίτητων για το άνοιγμα του Μουσείου. Θέματα όπως : ο έλεγχος εισόδου των επισκεπτών, η λειτουργεία υποδοχής, το πωλητήριο και το καφέ – εστιατόριο και η διαπίστωση ελλείψεων προσωπικού. 

Σ’ αυτό το περίπλοκο πλαίσιο, μετά από μια ανάστατη δημόσια περίοδο από τις εκλογικές αναμετρήσεις, ήρθε να συμβάλλει ευεργετικά με την ενεργή και ελεγχόμενα διακριτική αλλά έντονη παρουσία του το ΥΠΠΟ, με την παρουσία του Γ.Γ. και των συνεργατών του, που έδωσαν νέα ώθηση στο ξεπέρασμα δύσκολων γραφειοκρατικών προβλημάτων που ταλαιπωρούν μόνιμα κάθε δημόσια προσπάθεια. 

Στο διάστημα αυτό, εμείς με περιορισμένες αρμοδιότητες βρεθήκαμε αντιμέτωποι με μια κατάσταση αδύναμη οργανωτικά που θα πρέπει να αποτελέσει το πρώτο μέλημα ενός υπεύθυνου για τα οικονομοτεχνικά και διοικητικά ζητήματα που περιμένουν την αρμόδια επίλυση τους, όπως έχουμε επανειλημμένα ζητήσει από το Δ.Σ., έτσι ώστε η νέα καλλιτεχνική διεύθυνση να μπορέσει ανενόχλητος/η ν’ ασχοληθεί με τα δύσκολα και πολύπλοκα θέματα, που έχουν σχέση με την ανοιχτή λειτουργία ενός Μουσείου σύγχρονης τέχνης, όχι μόνο στον εικαστικό χώρο αλλά και σε κάθε τομέα που σχετίζεται με το σύγχρονο πολιτισμό, όπως το ενδιαφέρον για το φυσικό και το αστικό περιβάλλον, την αρχιτεκτονική, τη φωτογραφία, το βίντεο, την μουσική, το χορό, το θέατρο και τον κινηματογράφο, την φιλοσοφία και την λογοτεχνία, και κάθε τομέα της σύγχρονης δημιουργίας ώστε το ΕΜΣΤ να αποτελέσει ένα ζωντανό πυρήνα πολιτισμικής, αντίστασης απέναντι στο κύμα της αδιαφορίας και της ισοπεδωτικής παγκοσμιοποίησης της που προωθείται στη δύσκολη εποχή που ζούμε. 

Περιπλανώμενος στις αίθουσες του Μουσείου 

αναζητώντας ένα concept 

Έχοντας ανά χείρας τον σύντομο οδηγό και το πολύπτυχο με τίτλο «Ο Χάρτης του Μουσείου» αναζήτησα, όπως άλλωστε συμβαίνει σε όλα τα μουσεία, τους τίτλους των ενοτήτων και την λογική της κατανομής και ομαδοποίησης των έργων που εκτίθενται ανά όροφο. 

Το πολύπτυχο 

Περίμενα καταγεγραμμένη μια σαφή ταξινόμηση με συγκεκριμένα κριτήρια, που θα ενημέρωναν τον επισκέπτη για την καλύτερη κατανόηση. 

Αντ΄ αυτού, στο πολύπτυχο αναφέρεται ότι στις αίθουσες της μόνιμης συλλογής παρουσιάζονται 172 έργα Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών, από το σύνολο των 1300 που έχει συγκεντρώσει το Μουσείο και εντάσσονται σε τρεις κατευθύνσεις:

• Αναφορές μνήμης – Διεκδικήσεις – Πολιτικές αφηγήσεις, 
• Όρια και διελεύσεις και Ετεροτοπίες 
• Μυθολογίες του οικείου – Νέες προοπτικές. 

Πέρα από τους γενικόλογους αυτούς τίτλους, που δεν μου είναι απόλυτα κατανοητοί, δεν γίνεται καμία αναφορά στο πολύπτυχο για το πως κατανέμονται και χωροθετούνται τα έργα στους ορόφους σύμφωνα με αυτές τις κατευθύνσεις, όπως άλλωστε συμβαίνει σε όλα τα σοβαρά μουσεία. To ίδιο ισχύει και στον Σύντομο Οδηγό όπου τα έργα παρουσιάζονται απλά και μόνο κατ΄ αλφαβητική σειρά. 

Προφανώς πρόκειται για μια αδυναμία της Μουσειολογικής Μελέτης που υπογράφει η Κατερίνα Κοσκινά και φυσικά έχει εγκρίνει το Συμβούλιο Μουσείων, που φέρει και την τελική ευθύνη. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στο μακροσκελές κείμενο της Κοσκινά στον Σύντομο Οδηγό, με τίτλο «Οδύσσεια (;) Μια συνοπτική κριτική ανασκόπηση για τα αίτια μιας μεγάλης καθυστέρησης και μια μελέτη-πρόταση για την πλήρη λειτουργεία του ΕΜΣΤ» αναλύεται στην σελίδα 28, το περιεχόμενο των τριών αυτών κατευθύνσεων, χωρίς καμμιά όμως αναφορά για το πως αποτυπώνονται στους χώρους. 

Έτσι περιπλανώμενος από όροφο σε όροφο μάταια αναζητούσα ένα concept ως προς την χωροθέτηση των έργων. Διαπίστωσα μια αξιοπρεπή μεν εικόνα, αλλά παράλληλα και μια σχετικά πυκνή διάταξη-παράθεση των έργων σε σχέση με τους χώρους που διατίθενται στο ακρωτηριασμένο αυτό κτίριο, όπως έχουν μελετηθεί από το γραφείο 3SK Στυλιανίδη. 

Είναι προφανές από την κάτοψη που παρατίθεται στην συνέχεια, ότι στην λύση που επιλέχθηκε στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό του γραφείου πέρα από τα προβλήματα που έχουν ήδη επισημανθεί (μορφολογία όψεων κλπ), το ένα τρίτο (1/3) του εμβαδού των ορόφων δίνεται στην ζώνη ένταξης (σημειώνεται με ρόζ χρώμα) της κατακόρυφης (κυλιόμενες) και της οριζόντιας κυκλοφορίας (διάδρομοι), ενώ θα μπορούσαν να συμπτυχθούν σε μια κατακόρυφη στήλη και όχι σε όλο το μήκος του κτιρίου. Η γενναιόδωρη αυτή χειρονομία έγινε σε βάρος του ωφέλιμου εμβαδού των εκθεσιακών χώρων με τα τεράστια υποστυλώματα του ήδη ακρωτηριασμένου κτιρίου. 

Κάτοψη του ΕΜΣΤ όπου με κόκκινο χρώμα φαίνεται η σχέση του εμβαδού της ζώνης κατακόρυφης και οριζόντιας κυκλοφορίας που καταλαμβάνει το 1/3 του εμβαδού και με γαλάζιο χρώμα θέσεις έργων στους διαδρόμους με προβληματική παρουσίαση 

Το αποτέλεσμα είναι ότι από τα 172 έργα που εκτίθενται, θα έλεγα ότι ένα ικανό ποσοστό παρουσιάζεται από πολύ καλά έως ικανοποιητικά, αλλά δυστυχώς υπάρχουν έργα που η παρουσίασή τους είναι προβληματική είτε λόγω της πυκνής διάταξης, λόγω της ανεπάρκειας των χώρων και των πυκνών υποστυλωμάτων, είτε λόγω του χαμηλού ύψους ή της στενότητας των διαδρομών, είτε τέλος και γιατί κάποια από αυτά παρουσιάζονται απομονωμένα εκτός των κύριων εκθεσιακών χώρων. 

Ενδεικτικά αναφέρομαι στα έργα που παρουσιάζονται αδέξια και απομονωμένα στους διαδρόμους εκατέρωθεν των κυλιόμενων κλιμάκων (σημειώνονται στο σχέδιο της ανωτέρω κάτοψης με γαλάζιο χρώμα) όπου λόγω των φεγγιτών της όψης αδικούνται όπως της Χρύσας ή του Τσόκλη,  στον βαθμό που χρειάζονται υποφωτισμένο περιβάλλον. 

Χρύσα, Τοπίο Πόλης Τάιμς Σκουέαρ 2, 1988 

Κώστας Τσόκλης, οδοιπόρος, 1989, βιντεοπροβολή 

Άνω αριστερά:Φωτογραφία στο ΕΜΣΤ 

‘Ανω δεξιά και κάτω: Παλαιότερες φωτογραφίες της εγκατάστασης στο «Σχολείο» στην οδό Πειραιώς, 2009 

Αλλά και σε άλλα έργα που ασφυκτιούν στο χαμηλό ύψος των χώρων σε σχέση μάλιστα με το πως τα έχουμε δει σε άλλους χώρους, όπως το έργο της Άρτεμις Ποταμιάνου ή του Νίκου Τρανού και άλλα που βρέθηκαν ξεκομμένα μπροστά σε μεγάλα ανοίγματα, σαν να ξεχάστηκαν εκεί έξω από τον κύριο εκθεσιακό χώρο του 4ου ορόφου. 

Άρτεμις Ποταμιάνου, Απλώς Άτιτλο, 2014, 

Αριστερά: στην Έκθεση υποψηφίων διδασκόντων ΑΣΚΤ, 2017 

Δεξιά: ΕΜΣΤ 2020 όπου το έργο σφηνώνεται στην οροφή με ανύπαρκτο φωτισμό 

Νίκος Τρανός, Ένας Παγετώνας στο τραπέζι μας, 2013, Documenta 2014, Kasel, Άποψη της εγκατάστασης, ΑΝΤΙΔΩΡΟΝ. Η Συλλογή του ΕΜΣΤ, Fridericicnum, , Φωτογραφία: Nils Klinger 

Νίκος Τρανός, Ένας Παγετώνας στο τραπέζι μας, 2013, στο ΕΜΣΤ σήμερα 

Μαρία Παπαδημητρίου, Χωρίς τίτλο, 1999. Έργα στο περιθώριο των διαδρόμων. 

Είναι γεγονός γνωστό, ότι οι μεταβατικοί διευθυντές και οι επιμελητές εφάρμοσαν κατά γράμμα την μουσειολογική μελέτη της Κατερίνας Κοσκινά και δεν είχαν την δυνατότητα αποκλίσεων, αλλαγών ή διορθώσεων. Μόνο στις  περιπτώσεις που κάποια έργα δεν μπορούσαν να τοποθετηθούν λόγω εμποδίων (όπως πυροσβεστικές φωλιές) ή στενότητας χώρου, έγιναν αλλαγές με την συνεργασία των καλλιτεχνών  και ακολούθησε υποβολή και έγκριση από την Διεύθυνση Μουσείων. 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ 

Με δεδομένο ότι τελικά το Μουσείο άνοιξε, προσπερνώ αυτές τις επι μέρους  επισημάνσεις, παρουσιάζοντας στην συνέχεια επιλεγμένες εικόνες με σημαντικά έργα και αξιοπρεπή παρουσίαση, που συνοψίζουν τελικά μια τελική θετική εικόνα του μουσείου. Ελπίζω στην συνέχεια, με έναν νέο εμπνευσμένο διευθυντή, να γίνουν ουσιαστικές βελτιώσεις στην μουσειολογική επεξεργασία του Μουσείου, να αποσαφηνιστούν στόχοι και concept και να παρουσιαστούν και άλλοι έλληνες καλλιτέχνες που απουσιάζουν από το σημερινό σύνολο. 

Κουτλούγκ Αταμάν, 99 ονόματα, 2002

Νίκος Αλεξίου, Χωρίς τίτλο (Τραπεζάκια), 2007-2011 

Μπία Ντάβου, Ιστία, 1981-1982 

Γιάννης Κουνέλης,  Χωρίς τίτλο, 2004

Θα ήθελα να κλείσω αυτή την ανάρτηση με ένα σύντομο κείμενο του Δημήτρη Φιλιππίδη, με τον οποίο παρευρεθήκαμε στην Συνέντευξη Τύπου του ΕΜΣΤ, και παραθέτω στην συνέχεια: 

ΟΠΩΣ ΜΑΘΑΜΕ ΝΑ ΤΟ ΛΕΜΕ, ΕΜΣΤ 

του Δημήτρη Φιλιππίδη 

Τα εγκαίνια του ΕΜΣΤ αυτές τις μέρες, αφιερωμένα πρώτα στα παιδιά και λίγο αργότερα στους «μεγάλους», αναγγέλθηκαν επίσημα πριν λίγες μέρες, μέσα στα υπόγεια αυτού του μυστηριακού κύτους, που για τόσα χρόνια κατάφερε να απασχολεί την κοινή γνώμη και να καταβροχθίζει αμέτρητους υπουργούς Πολιτισμού. Λες και κάποια χολωμένη μάγισσα είχε ρίξει κατάρες ενάντια στη μνήμη ενός σπουδαίου αρχιτέκτονα, του Τάκη Ζενέτου, με τη βεβήλωση του έργου του, ενάντια στον πάνω από δέκα χρόνια ιερό μόχθο της Άννας Καφέτση για τη συγκρότηση μιας συλλογής, ενάντια σε ένα απαυδισμένο κοινό που βαρέθηκε να εισπράττει κενές υποσχέσεις. 

Άννα Καφέτση 

Όμως τώρα όλα είχαν με ένα μαγικό τρόπο τελειώσει. Η τόσο τραυματική «ιστορία» του Μουσείου είχε μετατραπεί σε έκθεμα: ένα χρονολόγιο απλωμένο σε τοίχο αυτού του υπογείου, όπου παρατάσσονταν βήμα-βήμα όλα τα ενδιάμεσα στάδια του μοιραίου χορού που είχαμε όλοι γίνει μάρτυρες. Η σκηνή στην αίθουσα συγκέντρωσης ήταν αλησμόνητη. Από τη μια μεριά, οι επίσημοι με τις ομιλίες τους: η υπουργός ΥΠΠΟΤ Λίνα Μενδώνη με πλάι της τον γενικό γραμματέα Νικόλα Γιατρομανωλάκη, ο πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου Γιώργος Παπαναστασίου και οι δύο τόσο σεμνοί μεταβατικοί διευθυντές, Συραγώ Τσιάρα και Δημήτρης Αντωνακάκης. Κι απέναντί τους, καμιά πενηνταριά δημοσιογράφοι, να καταγράφουν όσα ανακοινώνονταν και να ζητούν διευκρινίσεις για οργανωτικά και διοικητικά ζητήματα του μουσείου. 

Όλοι, παλιότεροι και νεότεροι, όσοι είχαν ζήσει τις προηγούμενες αξέχαστες φάσεις του στοιχειωμένου μουσείου και όσοι τις είχαν απλά ακουστά, γνώριζαν πως ήταν μια ιστορική στιγμή. Είχαν επιτέλους λυθεί τα μάγια. OPEN! Διαλαλούσαν τα συνθήματα γραμμένα στους τοίχους, ΑΝΟΙΞΑΜΕ ΚΑΙ ΣΑΣ ΠΕΡΙΜΕΝΟΥΜΕ! Μόνο δέος μπορούσε κανείς να αισθανθεί εκεί μέσα… 

Έξω από το μουσείο, στο πεζοδρόμιο της οδού Καλλιρρόης, έτρεχαν για πρώτη φορά γλύφοντας το κάτω μέρος του τοίχου, κάτω από την επένδυση με πέτρα, τα συμβολικά νερά Και η είσοδος του μουσείου έλαμψε κατακόκκινη, μια καινουριοβαμμένη πρόκληση. 

Όπως προβλέπονταν από το πρώτο βραβείο του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού, που κέρδισε το γραφείο 3SK Στυλιανίδης με τους συνεργάτες του το 2003. Άνθρωποι και αυτοκίνητα κινούνταν αδιάφορα ένα γύρω, απορροφημένοι στην καθημερινότητά τους, εντελώς ανυποψίαστοι για όσα συνέβαιναν στο τεράστιο κτίριο πλάι τους. 

Μια τρικυμία λοιπόν σε φλυτζάνι; Μια υπόθεση που αφορούσε ελάχιστους, ψαγμένους, που κάτι έπιαναν από σύγχρονη τέχνη; Ο χρόνος θα δείξει! 

Δημήτρης Φιλιππίδης

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση.

Δημοσιεύω στην συνέχεια επιστολή του Βαγγέλη Στυλιανίδη, του γραφείου 3SK, που γράφτηκε με αφορμή αυτή την ανάρτηση, διατηρώντας και την δική του ορθογραφία:

Αγαπητε Γιωργο

Με μεγαλη χαρα βλεπω οτι το ΕΜΣΤ ανοιξε!
Με μεγαλη επισης ικανοποιηση διαβασα τις ανακοινωσεις του Κου Αντωνακακη και της κας Τσιαρα !
Με την ευκαιρια και αν μου επιτρεπεις
θαθελα να κανω συντομη επικληση των πολεμιστων αυτης της μικρης μαχης που δεν ηταν βεβαια «16 χρονια βημα σημειωτον »γιατι το μουσειο συλλογη και κτιριο δε φτιαχτηκαν τον τελευταιο χρονο!
Αυτο το εργο συνολικα ανοικει στην Αννα Καφετση.
Δημιουργησε τη συλλογη και εφτιαξε το κτιριο λειτουργωντας το μουσειο απο το 2000 στο Ωδειο !Δεν υπηρξε μερα ως το 2014 που η παρουσια της κι ο κοπος της να μην καταγραφηκαν με τον πιο ουσιαστικο τροπο!

Η Κατερινα Κοσκινα για τεσσερα χρονια εκανε τον οργανισμο εφερε την DOCUMENTA εδω και στο Κασελ εκανε δοκιμαστικο ανοιγμα εφτιαξε μουσειολογικη μελετη που σημερα αυτη πραγματοποιηθηκε με βαση τη δικια μας μουσιο γραφικη.
Αυτα μεσα στα δυσκολα χρονια!
Το μουσειο για να λειτουργησει ηθελε 95 υπαλληλους και δυο εκατομυρια το χρονο που δεν υπηρχαν.
Ειδικη αναφορα πρεπει να γινει στον Ν.Αλιβιζατο προεδρο που ανελαβε να υπογραψει την συμβαση κατασκευης με θαρος και στον Ν.Καλογερα επισης προεδρο που ηταν παρων στην κατασκευη!

Ο ΑΚΤΩΡ εβγαλε σε περας μια ταλαιπωρημενη απο το παρελθον συμβαση κι η Ελληνοτεχνικη διηυθυνε το εργο επαξια απο τον διαγωνισμο μεχρι την αποπερατωση!
Υπηρχαν και οι μελετητες πολλων ειδικοτητων για ενα αρτιο τεχνικα τουλαχιστον εργο!
Αλλα για αυτους μια αλλη φορα!
Αυτα για να θυμηθουμε οτι τα εργα δε γινονται μονα τους και μαλιστα στη μικρη και περιπλοκη χωρα!
Τωρα πληγη εγινε το ΦΙΞ απο τοτε που κόπηκε στα δυο!
Αλλα και απο τοτε που δεν ανοιγε οταν τελειωσε το 2012 κι οχι παντα με ευθυνη των διοικησεων γιατι στην χωρα μας οτι δημοσιο δεν το υιοθετει καποιος υπουργος δυσκολευεται !
Ετσι ειναι το διοικητικο και νομικο πλαισιο ποσο μαλλον στα χρονια της λητοτητας!Ευτυχως υπηρξε και το ιδρυμα Νιαρχου!
Ανοιξε ομως κι επιτελους βλεπουμε τη συλλογη του .

Ενας φορεας της συλλογικης μας μνημης στην συγχρονη τεχνη ειναι εκει!
Θα δουμε πως θα λειτουργησει πως θα ενσωματωθει αυτη η πλευρα της τεχνης στην κοινωνια μας πως θα διαμεσολαβισει τους Ελληνες καλιτεχνες στο πλατυ κοινο.
Με εκπληξη ειδα τις επιφυλαξεις!
Με μεγαλυτερη εκπληξη ειδα το «μαθημα» κτιριολογιας του φιλου Γιωργου Τριανταφυλλου και μαλιστα σε κατοψη σχετικα με τον χωρο που σπαταληθηκε στις κυλιομενες κλιμακες του μονου στοιχειου που ενοποιει τον χωρο και οχι μονο σε αυτο το μουσειο!
Θα εξηγησουμε ακομα μια φορα πως λειτουργει το ολον και ελπιζουμε να μας ακουσει.
Αυτα και αλλα περι των οψεων απο καθεδρας παρατηρησεις κλπ για πολοστη και αχαρη φορα!
Ας ειναι το μουσειο ανοιξε και ευχαριστουμε πολυ τον Δ.Φιλιππιδη
για το ευγενικο και εμπεριστατομενο οπως παντα σημειωμα του.

Ελπιζουμε οτι ο Δ.Αντωνακακης παλαιος φιλος και δασκαλος θα θελησει να συνεορτασουμε την επομενη φορα το επισημο ας πουμε ανοιγμα του μουσειου με οσους πολυ η λιγο συνεβαλαν στην δημιουργια του.
Και να μην ξεχναμε οτι τελικος κριτης ειναι ο κοσμος που θα ειναι εκει γιατι γιαυτον φτιαχτηκε και αυτος το πληρωσε!
Βεβαιως αναμενουμε με χαρα και τους αλλοδαπους!
Με κατανοηση και συμπαθεια

Βαγγελης Στυλιανιδης

Ακολουθεί σχόλιο του Οδυσσέα Σγουρού. Κάντε ΚΛΙΚ  στο πιο κάτω
2 COMMENTS