ΕΚΤΑΚΤΩΣ

Η ΕΠΕΛΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΟΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΣΩΣΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ

ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ-ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΑΓΚΑΔΑ

ΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΑΤΟΥΡΟΥ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΗ ΓΙΑΝΝΑΚΗ

Συλλογισμένοι και συνοφρυωμένοι, δείχνουν στις φωτογραφίες που επέλεξα ο Βασίλης Γιαννάκης και ο Δημήτρης Φατούρος, αποστρέφοντας το βλέμμα τους από την τρέχουσα σημερινή πραγματικότητα, που θέλει και επιδιώκει την κατεδάφιση του εικονιζόμενου έργου τους, που άφησε εποχή στην αρχιτεκτονική των σχολείων στην Ελλάδα. Πρόκειται για το πρωτοποριακό σχολικό συγκρότημα Γυμνασίου-Λυκείου Λαγκαδά, που σχεδίασαν την περίοδο 1966-1967, ολοκληρώθηκε το 1970, και δημοσιεύτηκε στα Αρχιτεκτονικά Θέματα, 1968, Νο 2 και Αρχιτεκτονικά Θέματα, 1973, Νο 7.

Ένα ξεχωριστό κτίριο μεταπολεμικού μοντερνισμού, στο οποίο δύο σημαντικοί αρχιτέκτονες προτείνουν ένα μοντέλο εκπαιδευτικού χώρου που επιχειρεί να μετασχηματίσει την εμπειρία της μάθησης.

Καίριο στοιχείο της αρχιτεκτονικής σύλληψης είναι η αίθουσα διδασκαλίας ως οκταγωνικό κύτταρο, ανατρέποντας την τυπολογία της ορθογωνικής αίθουσας με την έδρα, και καταργώντας τους συμβατικούς διαδρόμους υπέρ των χώρων στάσης και κοινωνικής συνάθροισης, στη σχέση με την αυλή του σχολείου.

Το συγκρότημα δεν αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο κέλυφος, αλλά ως σύστημα σχέσεων ανάμεσα σε τάξεις, υπαίθριους χώρους, διαδρομές, οριακές ζώνες, και κοινόχρηστες συγκεντρώσεις.

Η κυψελωτή οργάνωση της κάτοψης εκφράζει όχι απλώς μια πρωτοποριακή αρχιτεκτονική επίλυση, αλλά μια ευρύτερη νεωτερική προσέγγιση της διδασκαλίας και της μάθησης στα σχολεία, με σαφείς συσχετισμούς με τις τότε εξελίξεις της διεθνούς αρχιτεκτονικής.

ΟΙ ΠΡΟΣΦΑΤΕΣ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ 

Είναι εντυπωσιακή η άμεση κινητοποίηση της αρχιτεκτονικής κοινότητας, απέναντι σε αυτή την επιλογή του Δήμου Λαγκαδά και της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας που δρομολογεί την κατεδάφισή του.

Και δεν είναι η πρώτη φορά που διατυπώνονται έντονες αντιδράσεις με αφορμή αλλοιώσεις ή κατεδαφίσεις κτιρίων του μοντερνισμού. Αναφέρομαι στην περίπτωση της δραματικής επέμβασης στην Εθνική Πινακοθήκη που στο όνομα μιας άχρηστης ράμπας, μη κίνησης, εμπνευσμένης τάχα από το Κέντρο Ζωρζ Πομπιντού στο Παρίσι, «φόρεσαν» μπροστά στο υπάρχον στιβαρό κτίριο των Δ. Φατούρου, Ν. Μουτσόπουλου και Δ. Αντωνακάκη, ένα αδιάφορο και ξεπερασμένο γυάλινο πέτασμα εξαφανίζοντας την λιτή και δυναμική όψη του κτιρίου.

Το κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης πριν την επέλαση.

Και πρόσφατα με το κτίριο Υπηρεσιών του Λιμένα Πατρών, του αρχιτέκτονα Αλέξη Συριόπουλου στην Πάτρα της ίδιας περιόδου, δείγμα του ύστερου ελληνικού μοντερνισμού, που ο Δήμος το θεωρεί λόγω αμφισβητούμενης στατικής ανεπάρκειας κατεδαφιστέο, ενώ βέβαια καθυστερεί ανησυχητικά η κήρυξή του σε διατηρητέο μνημείο από την Υπηρεσία Νεότερων Μνημείων.

Με την ίδια λογική δρομολογείται η κατεδάφιση του συγκροτήματος στον Λαγκαδά που έχει προκαλέσει σειρά έντονων αντιδράσεων από σχολές, πανεπιστημιακούς και αρχιτέκτονες, με δεδομένο μάλιστα ότι ο Δημήτρης Φατούρος υπήρξε κεντρική μορφή της αρχιτεκτονικής παιδείας στη Θεσσαλονίκη και συνολικά της μεταπολεμικής ελληνικής αρχιτεκτονικής.

Συγκεκριμένα σχετικά ψηφίσματα διαμαρτυρίας για το σχολικό συγκρότημα στο Λαγκαδά έχουν συνταχθεί από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ, από το Τμήμα Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής της Σχολής Εφαρμοσμένων Τεχνών και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, εν αναμονή μάλιστα και των υπολοίπων σχολών αρχιτεκτονικής.

Κείμενο διαμαρτυρίας δημοσίευσε ο Νίκος Καλογήρου, Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ με τίτλο Η απαξίωση του μοντέρνου, ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΙ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΑΓΚΑΔΑ.

Επίσης ο Κώστας Τσιαμπάος αν. καθηγητής ΕΜΠ συντονιστής του Ελληνικού Docomomo ανάρτησε σχετική ανοικτή επιστολή.

H καθηγήτρια Μαρία Δούση στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων της Πολυτεχνικής Σχολής Θεσσαλονίκης έκανε σχετική ανάρτηση στο διαδίκτυο.

Ο Δρ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής Παναγιώτης Πάγκαλος διατύπωσε αίτημα εισαγωγής στο ΚΣΝΜ και χαρακτηρισμού ως νεωτέρου μνημείου στην Γενική Διεύθυνση Αναστήλωσης, Μουσείων και Τεχνικών Έργων του Υπουργείου Πολιτισμού, στην Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας, επισυνάπτοντας παράλληλα ένα εξαιρετικά δομημένο Παράρτημα Τεκμηρίωσης για την υποστήριξη του αιτήματος.

Αντίστοιχο αίτημα με διαβάθμιση ως εξαιρετικά ΕΠΕΙΓΟΝ απέστειλε και ο αρχιτέκτων Δημήτρης Αντωνακάκης προς την Διεύθυνση Προστασίας και Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων, την Υπουργό Πολιτισμού, κα Μενδώνη, την Γενική Γραμματέα Υπουργείου Πολιτισμού, και την Διεύθυνση Προστασίας και Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων. Στο αίτημα επισημαίνεται ο επικείμενος κίνδυνος προκειμένου να προβούν σε άμεσες ενέργειες αναστολής της επικείμενης κατεδάφισης, και επισυνάπτοντας μάλιστα από την ΔΙΑΥΓΕΙΑ τα έγγραφα και τις σχετικές αποφάσεις της Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, και του Αναπτυξιακού Οργανισμού Κεντρικής Μακεδονίας που δρομολογούν τόσο την κατεδάφιση όσο και την ανάθεση του έργου με τίτλο «Ανέγερση νέου κτιρίακού συγκροτήματος για το 1ο Γυμνάσιο Λαγκαδά […] με το σύστημα Μελέτη Κατασκευή, ορίζοντας παράλληλα και την Ομάδα Επίβλεψης του Έργου, προϋπολογισμού 8.875.657,81€. 

Οι αρχιτέκτονες Ραφαέλλα Βέρου και Κωνσταντίνα Γουγούλα εκ μέρους του Εργαστηρίου Α66 (Γραφείου Δ&Σ Αντωνακάκη), έχουν κινητοποιηθεί τόσο για την συγκέντρωση των εγγράφων και την σχολαστική διερευνηση και τεκμηρίωση του θέματος, όσο και για την ενημέρωση και τις διασυνδέσεις των ενδιαφερομένων.

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ είναι και το σχετικό Αίτημα χαρακτηρισμού ως μνημείου που απέστειλε στην Διεύθυνση Προστασίας και Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων, και η ΜΟΝUΜΕΝΤΑ συνενώνοντας τη φωνή της με την επιστημονική κοινότητα και την τοπική κοινωνία υπέρ της διατήρησης, αποκατάστασης και επανάχρησης του συγκροτήματος, που υπογράφει η Ειρήνη Γρατσία.

Η διατήρηση των κτιρίων του μοντερνισμού και η κήρυξή τους σε διατηρητέα μνημεία, ώστε να αποφευχθούν οι κατεδαφίσεις τους δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είναι ένα θέμα, πολυσύνθετο και τεράστιο, και απαιτεί προσεκτικές κινήσεις και επιλογές απέναντι στις εκάστοτε επιχειρηματικού χαρακτήρα επιλογές και δεν μπορεί να ανακινείται κάθε φορά αποσπασματικά με αφορμή επιλεγμένες προκύπτουσες κατεδαφίσεις. Υποτίθεται βέβαιά ότι τον έλεγχο έχουν τα Συμβούλια Αρχιτεκτονικής που αξιολογούν και εγκρίνουν τις κατεδαφίσεις, αλλά τα πράγματα εμπλέκονται στις αμφιλεγόμενες αξιολογήσεις της στατικής επάρκειας των κτιρίων, θέτοντας θέματα επικινδυνότητας, που τίθενται υπό αμφισβήτηση.

Η αρχική μακέτα και η σημερινή πραγματικότητα με τα πρόσθετα κτίσματα (πηγή: Googlearth)

Παράλληλα υπάρχουν θέματα συντήρησης των κτιρίων μέσα στον χρόνο. Το συγκρότημα όχι μόνο δεν έχει συντηρηθεί στο διάστημα των 56 ετών από την κατασκευή του αλλά έχει δεχθεί και μια σειρά παραπηγμάτων στο κέντρο της αυλής, που αλλοιώνουν τον αρχικό χαρακτήρα και την λειτουργία του.

Όσο για τον στατικό έλεγχο διαπιστώθηκε ανεπάρκεια από την ομάδα μελέτης της Αναπτυξιακή Μείζονος Αστικής Θεσσαλονίκης, ενώ ο πολιτικός μηχανικός Δημήτρης Αγγέλου που συμμετείχε στην εκπόνηση της μελέτης στατικής επάρκειας του κτιρίου, υποστηρίζει ότι το κτίριο είναι επισκευάσιμο και θεωρεί υπερβολή την απόφαση κατεδάφισης.

Σε κάθε περίπτωση, με δεδομένο όπως επισημαίνει ο ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ Τρύφων Τσομπάνης στη επιστολή του προς την δήμαρχο Λαγκαδά Νίκη Ανδρεάδου, ότι το κόστος της κατεδάφισης είναι ανάλογο της συντήρησης του συγκροτήματος, θα ήταν χρήσιμο να απομακρυνθούν τα πρόσθετα πρόχειρα κτίσματα, το συγκρότημα να αποκατάσταθεί στην αρχική του μορφή και να φιλοξενήσει όλα τα πολιτιστικά και αθλητικά σωματεία της Πόλης, και τα υπόλοιπα ποσά που έχουν εγκριθεί να διατεθούν στην υλοποίηση ενός νέου συγκροτήματος σε άλλο οικόπεδο. Και όλα αυτά αφού το κτίριο χαρακτηριστέι ως νεώτερο μνημείο.

Θα παραμείνουμε απαθείς;

Οι φωτογραφίες του συγκροτήματος είναι του Δημήτρη Καλαποδά.