ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΑΤΣΙΦΑΡΑΚΗ: «ΟΙΚΕΙΟ/ΟΙΚΕΙΝ»

 

ΣΤΗ ΝΗΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΜΕΝΤΗΣ–ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ 

ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΜΠΕΝΑΚΗ 

«Έχω ρίζες αλλά ρέω»

Κατερίνα Κατσιφαράκη 

Ανέκαθεν με συγκινεί το ατελές και το εφήμερο και έτσι έσπευσα να δω αυτή την έκθεση, μόλις διάβασα ότι η Κατερίνα Κατσιφαράκη από μικρή βίωνε συνεχείς μετακινήσεις τόπων, αλλαγές περιβάλλοντος, σπιτιών, εικόνων, ανθρώπων, ότι η πολυτέλεια απουσιάζει παντελώς από τα έργα της, ότι πρόκειται για μια τέχνη «φτωχή», αποτελούμενη από τα ουσιώδη, όσα απλόχερα μας προσφέρει η φύση και που συνήθως περνούν απαρατήρητα. Διαπιστώσεις που επισημαίνει στο εξαιρετικό κείμενό του με τίτλο «Έχω ρίζες αλλά ρέω» ο Χριστόφορος Μαρίνος που επιμελείται αυτήν την έκθεση. Η δουλειά της, γράφει, έλκει την καταγωγή της από την ιταλική Arte Povera, και στο επίκεντρο της δουλειάς της βρίσκονται η εφήμερη κατοίκηση, οι ρίζες και το ξερίζωμα, η αδιάλειπτη μετακίνηση από τόπο σε τόπο, η παρατήρηση του φαινομενικά ασήμαντου και η ανάδειξη του φευγαλέου. 

«καρέκλα πάσσαλος», 2019, βίντεο 

«Ένας παράκτιος διπλός πάσσαλος που δένουν τις βάρκες, που το σχήμα του παραπέμπει σε καρέκλα, με όλα αυτά τα απομεινάρια τα νήματα, τα κορδόνια, τα σκοινιά που έχουνε μείνει με τα χρόνια.» 

Στους δύο χώρους της  νηματουργίας ΜΕΝΤΗΣ-ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ του Μουσείου Μπενάκη εκτίθενται διακριτικά οι φωτογραφίες, τα βίντεο, οι εγκαταστάσεις και τα αντικείμενα της Κατσιφαράκη και μέσα από αυτή τη συγκατοίκηση εικόνων, νημάτων, τοπίων και μηχανών, η νομαδική σκέψη διεκδικεί ξανά την προσοχή μας. 

Με συγκίνησε αυτή η έκθεση και είχαμε την τύχη να συναντήσουμε εκεί την Κατερίνα Κατσιφαράκη και να μας ταξιδέψει ανάμεσα και υπό τους ήχους και τους κροταλισμούς των μηχανημάτων, που λειτουργούσαν,  σε μια μοναδική ξενάγηση των έργων της. 

Στην συνέχεια παραθέτω έργα που κατέγραψα φωτογραφικά με τους τίτλους τους και αποσπάσματα από τις αφηγήσεις της Κατερίνας, σε αυτή την ξενάγηση, καθώς και από το κείμενο του καταλόγου που επιμελήθηκε ο Χριστόφορος Μαρίνος. Ειδική αναφορά γίνεται και από την Βιργινία Ματσέλη σχετικά με τον νέο χώρο της Νηματουργίας και τον ιδιότυπο αργαλειό που εφηύρε ο Joseph Marie Jacquard προάγγελος του ηλεκτρονικού υπολογιστή. 

"Κατερίνα Αναγνωστάκη Πολέντα (1924-2016)". 2016,  Εφήμερη εγκατάσταση (έρημος, νήμα βελόνα) 

«Την επόμενη ημέρα του θανάτου της αγαπημένης μου γιαγιάς βρισκόμουν στη Νότια Τυνησία και αυθόρμητα άρχισα να κεντάω με βελόνα και νήμα την έρημο. Ένας αποχαιρετισμός σ ένα αγαπημένο πρόσωπο.» 

"Χαλί", 2019, εγκατάσταση (ιστοί φραγκοσυκιάς) 

Ιστοί από τους σκελετούς των φύλων από φραγκοσυκιές, που λειτουργούν σαν χαλιά. Ότι μένει όταν τις καίνε, που είναι σαν δαντέλες που τις έχω ράψει μεταξύ τους. 

«Στην Τυνησία συνήθως χρησιμοποιούν τις φραγκοσυκιές σαν όριο, σύνορο. Αποτρέπει ανθρώπους και ζώα να μετακινηθούν από τη μια μεριά στην άλλη. Σαν κάκτος βγάζει κάτι επιθετικό, δεν είναι εύκολο να τον πλησιάσεις, παρ’ όλο που είναι γεμάτος νερό και βγάζει και ένα πολύ ωραίο φρούτο. Όταν ξεραίνεται και αφυδατώνεται απομένει ένας πανέμορφος, εύθραυστος ιστός σαν δαντέλα, όπου κανένας δεν είναι ίδιος με τον άλλον, παρ’ όλο που ανήκουν και προέρχονται από το ίδιο φυτό. Αυτό είναι που μου άρεσε, ότι ενώ νιώθει κανείς ότι προέρχονται από την ίδια πηγή, το καθένα από αυτά είναι διαφορετικό. Σαν και εμάς. Και αυτό που λειτουργεί ως σύνορο και σαν σκουπίδι όταν ξεραίνεται και το πετάνε, όταν ενωθεί το ένα με το άλλο, δημιουργεί κάτι άλλο».[1]

«άλογα», 2017 

«Από ένα κρεββάτι που είχα κοιμηθεί και το πρωί αντίκρυσα την μπάντα στον τοίχο με τα άλογα» 

"Αποξηραμένο φύλλο", 2018 

«χωρίς τέλος» 2017, βίντεο 

«Η συνεχής ροή του νερού σε μια λιμνοθάλασσα, καδραρισμένη στην οθόνη ανάποδα, στην Πάτμο που το καλοκαίρι το νερό εξαφανίζεται και γίνεται μια έρημη στέπα όποτε βγαίνει ένα φύκι που είναι σαν μαλλί.» 

"Ακολουθώντας το νήμα", 2017 εφήμερη εγκατάσταση 

Πρόκειται για τα φύκια από την λιμνοθάλασσα της Πάτμου 

Ο νέος ισόγειος χώρος του Αντωνόπουλου

Για την συνέχεια της έκθεσης περάσαμε στον νέο ισόγειο χώρο του Αντωνόπουλου, δίπλα στον παλιό της Νηματουργίας του Μέντη, που άνοιξε πρόσφατα όπου μας υποδέχθηκε η υπεύθυνη του χώρου, λαογράφος-εθνολόγος κα Βιργινία Ματσέλη, ψυχή της Νηματουργίας Μέντης–Αντωνόπουλος (ΝΗ.Μ.Α.).

Βιργινία Ματσέλη 

Στον χώρο αυτό, που περιβάλλεται από ράφια έχουν ενταχθεί δύο παράξενοι αργαλειοί που έγιναν στο Παρίσι από το 1838. Όπως μας είπε η Βιργινία Ματσέλη χάρη σε αυτούς τους αργαλειούς που ανήκουν στην οικογένεια Αντωνοπούλου, έγινε και ο πρώτος ηλεκτρονικός υπολογιστής. 

Η οικογένεια Αντωνοπούλου είχε ξεκινήσει νωρίτερα, γύρω στο 1830 στην Αθήνα, να κάνουν πασματερί (περίτεχνες τρέσες) και αργότερα απέκτησαν αυτούς του αργαλειούς

ο αργαλειός του Joseph Marie Jacquard

Για την υλοποίηση των σχεδίων στις τρέσες οι αργαλειοί αυτοί λειτουργούσαν με διάτρητες πλακέτες. Ένα είδος αλγόριθμων, που καθορίζουν τα σχέδια. 

Αυτός ο αργαλειός έφερε την επανάσταση στην υφαντουργία στην Λυών. Ο υφαντουργός Μαρί Ζοζέφ Ζακάρ (1752-1834) ανακάλυψε αυτόν τον μηχανισμό που αποτέλεσε μια νέα εφεύρεση, μια επανάσταση. Αργότερα σε αυτόν τον μηχανισμό στηρίχθηκε και η κόρη του λόρδου Βύρωνα, μαθηματικός, για να μπουν οι βάσεις για τον πρώτο ηλεκτρονικό υπολογιστή. 

Λεπτομέρειες από τον αργαλειό του Joseph Marie Jacquard

Σε αυτόν τον χώρο, είπε η κυρία Βιργινία Ματσέλη, θέλουμε να κρατήσουμε όχι απλά την ιστορία της μεταξουργίας-υφαντουργίας, αλλά αυτή την παλιά τεχνογνωσία να την ξαναβάλουμε στην σύγχρονη ζωή και στους νέους. Μετά από έρευνες σήμερα όλα αυτά τα μεγάλα επιτεύγματα γύρω από την τεχνολογία όπως αυτοί οι αργαλειοί δεν σταματάνε. Όσο ο άνθρωπος τα τροφοδοτεί με την σκέψη του, με την αγάπη του και το άγγιγμά του μπορούν να κάνουν πολύ περισσότερα πράγματα. Σε αυτόν τον χώρο και σε αυτό το κλίμα μπαίνει και το πολύ φιλοσοφημένο έργο της Κατερίνας που μπαίνει σε άδυτα. 

 Η ξενάγηση στην έκθεση συνεχίστηκε ξεκινώντας από το ακόλουθο βίντεο: 

«διαδρομές», 2019 βίντεο 

"Παρμένο από ένα μεγάλο κουβάρι που ξετυλίγεται πάνω στην μηχανή και παραπέμπει σε δρόμους" 

‘Χαλί’, 2019, εγκατάσταση (ιστοί φραγκοσυκιάς) +λεπτομέρεια 

«Μια εγκατάσταση σαν έτοιμη να διαλυθεί που εμπεριέχει την κίνηση σαν να νοιώθεις ότι φεύγει. Πρόκειται για τα δίκτυα ψαρέματος ενός φίλου που δεν είναι πιά στην ζωή και αυτά βρέθηκαν σκορπισμένα δεξιά και αριστερά στα χωράφια του. Και κάποια στιγμή συμπλήρωσα τα κενά με τους ιστούς από τις φραγκοσυκιές και το εργόχειρο τις γυναίκας του. Το κενό για μένα είναι το ποιο γεμάτο πράγμα.» 

Τα υπόλοιπα έργα τοποθετήθηκαν περιμετρικά, αφαιρώντας κάποια ράφια.

‘όριο’,2018, inkjet τύπωμα 

«αυτοσχέδιος φράχτης από ασυνήθιστα και ετερόκλητα υλικά, όπως μια παιδική κούνια, χαλύβδινα πλέγματα κλπ» 

'κατοικία', 2001 

«Μια σκηνή στο Νότιο Μαρόκο που έχω μείνει τουλάχιστον μια εβδομάδα φτιαγμένο από κουρελούδες και από μαύρα πανιά από το νήμα από τις κατσίκες τους, μια εικόνα που ταιριάζει με την αυτοπροσωγραφία μου.» 

«Θάλασσα», 2019 

«Φωτογραφημένα νήματα» 

Την έκθεση υποστηρίζει ο Οργανισμός Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ. 

______________________________

---

[1] Email της καλλιτέχνιδας στον Χριστόφορο Μαρίνο, 28 Μαΐου 2020.

Βιογραφικό

Η Κατερίνα Κατσιφαράκη σπούδασε ζωγραφική στην Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Το 2001 ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές της σπουδές (MFA) στις Διεπιστημονικές Τέχνες (Interdisciplinary Arts) στο Dutch Art Institute (D.A.I) στην Ολλανδία, με την υποτροφία του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.). Μέχρι το 2006 παρακολούθησε μαθήματα σύγχρονου χορού και performance με την ομάδα της M. Mendez. 

Έχει συμμετάσχει σε εκθέσεις, residencies και performances στην Ελλάδα και το εξωτερικό. 

Διαμόρφωσε και πραγματοποίησε in situ εγκαταστάσεις σε διάφορους χώρους όπως στον Συνοικισμό Χαλανδρίου, Αθήνα (2019), Al Maken d'Art Actuel, Rencontres Internationales, Τυνησία (2016), Πάτμιον πολιτιστικό κέντρο, Πάτμος (2018), Libby Sacer Foundation, Αθήνα (2014), el estudio Ammeba υπό την αιγίδα της Ισπανικής Πρεσβείας, Αθήνα (2010), Museum of Yugoslav History –Museum 25May, Σερβία (2002), Τεχνόπολη και Επιμελητήριο Εικαστικών Ελλάδας, Αθήνα (2003), Art System gallery, Τορόντο (2001), Studentski Kulturni Centar (SKC), Σερβία (2001), Villa Weiner, Γερμανία (2000 και 2001). Έχει συμμετάσχει στο Digital Art Festival, Θεσσαλονίκη (2006), 6ο Διεθνές Πανόραμα Ανεξάρτητων Δημιουργών φιλμ και βίντεο, Θεσσαλονίκη (2004), International film festival on the internet Zeta Films, Βραζιλία (2002), Outdoors Touring Balkan Project 2002/2003 Museum of Yugoslav History –Museum 25May, Σερβία (2002). Προσκλήθηκε το 2001 από την Ιστορικό Τέχνης Biljana Tomic στο Βελιγράδι, να πραγματοποιήσει μια in situ εγκατάσταση στο Studentski Kulturni Centar (SKC) και μία performance στο Museum of Yugoslav History –Museum 25May για την οποία βραβεύτηκε από το Υπουργείο πολιτισμού της Σερβίας. Άλλες performances που έχει πραγματοποιήσει είναι με την Nomadic/Topos/Athena, Αθήνα (2017), στο Academietheatre van Utrecht, Ολλανδία (1999 και 2000) και Stredoceske Muzeum Rostoky, Τσεχία (2000). 

Έχει εργαστεί ως εκπαιδευτικός στην Αρχιτεκτονική του Πολυτεχνείου Κρήτης, στο Κολλέγιο Αθηνών και σε δημόσια σχολεία.

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση 

Και το σχόλιο του Δημήτρη Φιλιππίδη:

Δεν φταίω εγώ: με ενέπνευσες με όσα γράφεις! Η φωτο είναι του 2016 στην Άνδρο.

δ.

 

ΜΑ ΠΑΛΙ ΓΙΑ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΕΣ! 

του Δημήτρη Φιλιππίδη 

Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του Richard Woditsch 

«Τhe Public Private House – 

Modern Athens and Its Polykatoikia» 

Οι ομιλητές στην παρουσίαση του βιβλίου στο Iνστιτούτο Goethe: Richard Woditsch, Άλκηστις Π. Ρόδη, Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Michalis Langenfass, Πάνος Δραγώνας, Θωμάς Μαλούτας, 

Ένα σίγουρο σημάδι πως ένα θέμα είναι όχι απλά της μόδας αλλά σε διαρκή ζήτηση είναι να πέφτεις επάνω του συνέχεια. Δεν γνωρίζω αν κανείς είχε ποτέ την αντοχή να μαζέψει όλα όσα γράφτηκαν για την πολυκατοικία στην Ελλάδα μεταπολεμικά, ιδίως από τη στιγμή που διαπιστώθηκε πως η Ελλάδα ήταν στην πραγματικότητα μια χτισμένη πολυκατοικία και οτιδήποτε άλλο περίσσευε στη χώρα αφορούσε τη βιομηχανία του τουρισμού. 

Αφορμή για αυτό το σημείωμα ήταν η παρουσίαση του βιβλίου The Public Private House – Modern Athens and its Polykatoikia (Park Books, Ζυρίχη 2018), που επιμελήθηκε ο αρχιτέκτονας Richard Woditsch, καθηγητής Θεωρίας Αρχιτεκτονικής στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Νυρεμβέργης, στο Γερμανικό Ινστιτούτο Γκαίτε στις 22 Σεπτεμβρίου, μετά από μεγάλη καθυστέρηση, σε μια πολύ ρευστή περίοδο και ύστερα από την επιβολή νέων απαγορευτικών οδηγιών για συναθροίσεις τρεις μέρες πριν. 

Η επέλαση του κορωνοϊού είχε ήδη ματαιώσει την πρώτη απόπειρα δημόσιας παρουσίασης του βιβλίου, ενώ η τωρινή στερούσε την εκδήλωση από την ενεργό παρουσία κοινού στο ακροατήριο. Ήταν έτσι ορατός ο κίνδυνος να συνεχίσει ένα τέτοιο βιβλίο να μένει άγνωστο στην Ελλάδα, αν και είχαν δημοσιευτεί μερικά άρθρα στον τύπο. 

Αυτό θα ήταν μεγάλο κρίμα γιατί το βιβλίο καθαυτό αλλά και το θέμα του αξίζουν κάθε προσοχή, ιδίως σ’ ένα τόπο σαν τον δικό μας, όπου οι προκαταλήψεις και οι ιδεοληψίες αργούν να πεθάνουν, αν το καταφέρουν τελικά κάποτε. Ας αναφέρω ενδεικτικά έναν μόνο όρο, την περίφημη αντιπαροχή, πάνω στον οποίο έχουν σφαχτεί πολλά παλικάρια διαχρονικά, δαιμονοποιώντας τον τρόπο παραγωγής της κατοικίας μεταπολεμικά ως έγκλημα, που οργάνωσε από κοινού το εκμεταλλευτικό κεφάλαιο σε σύμπραξη με τους ασυνείδητους πολιτικούς ενάντια στη σύγχρονη κοινωνία. 

Η μπάλα είχε πάρει κυρίως την πολυκατοικία, ως κύριο ένοχο για τα πάθη της αβίωτης, αφιλόξενης, απωθητικής ελληνικής πόλης, ασφυκτικά αιχμάλωτης μέσα στα οικοδομικά τετράγωνα, ενώ όλοι οι άλλοι εφάρμοζαν πιστά τους κανόνες της πολεοδομίας του μοντερνισμού, με ελεύθερους, ηλιόλουστους όγκους μέσα στο πράσινο. Τόσο απλά. 

Η εξέλιξη της πολυκατοικίας  από το 1919-1985

Και τώρα έρχονταν οι ξένοι, όπως συχνά συμβαίνει, να μας προτείνουν ένα διαφορετικό, πιο νηφάλιο τρόπο εξήγησης του «φαινομένου πολυκατοικία». Μπορεί όλα να ξεκίνησαν από τον Kenneth Frampton, που το 1985 μιλούσε με θερμούς τόνους για τις πολυκατοικίες μιας μεσογειακής Αθήνας. Ταυτόχρονα ή λίγο αργότερα οι Γ. Σημαιοφορίδης και Γ. Τζιρτζιλάκης, αμφότεροι φορείς μιας νέας τότε οπτικής, με πλούσια αρθρογραφία, με οργάνωση εκθέσεων και από τις σελίδες του ρηξικέλευθου περιοδικού Τεύχος, επέμεναν πως η σύγχρονη χτισμένη πόλη διέθετε αρετές που ούτε τις είχαν ονειρευτεί οι παλαιομοδίτες δογματικοί. Ό,τι κι αν συνέβη, σε λίγο άρχισαν όλοι να βλέπουν με ανανεωμένο ενδιαφέρον εκείνο που πριν καταριούνταν. Η πολυκατοικία είχε γίνει θέμα της μόδας, ακριβώς όπως παλιότερα συνέβη με τα αυθαίρετα. 

Θα περνούσε έτσι μια αμφίρροπη εικοσαετία, καθώς το ηρωοποιημένο Μοντέρνο εξακολουθούσε να εξασκεί γοητεία στα πλήθη, ακόμα και κάτω από τις επιθέσεις ενός αναιδούς Μεταμοντερνισμού. Όσοι καταπιάνονταν με τις πολυκατοικίες, επεδείκνυαν ένα πνεύμα ανοχής και συγκατάβασης απέναντι σε κάτι που πρόδωσε τα μεγάλα οράματα. Εκεί περίπου, το 2009, ένας νεαρός βερολινέζος αρχιτέκτονας, ο Richard Woditsch, θα υποστήριζε μια διατριβή στο Technische Universität του Βερολίνου με θέμα «Δημόσιοι και ιδιωτικοί χώροι στην πολυκατοικία στην Αθήνα», έχοντας προηγούμενα, το 2008, έρθει στην Ελλάδα για να μελετήσει από κοντά το αντικείμενό του. 

Εδώ γνωρίζεται με θεωρητικούς και επαγγελματίες, δημοσιεύει άρθρα, παρατηρεί και καταγράφει εξονυχιστικά με σχέδια, αξονομετρικά, φωτογραφίες και χάρτες το αντικείμενο του πόθου του. Στόχος του, σύμφωνα με το σύντομο βιογραφικό στο τωρινό βιβλίο του, ήταν «να εντοπίσει την προσαρμοστικότητα των σύνθετων χωρικών δομών μέσα στον αστικό ιστό της Αθήνας, με βάση θεωρητικές θέσεις της οικολογίας και της αειφορίας». 

Ενδεικτικό μονογραφικό παράδειγμα: Πολυκατοικία στις οδούς Πατησίων 37 και Στουρνάρη 57, Γενική άποψη 

Ενδεικτικό μονογραφικό παράδειγμα: Πολυκατοικία στις οδούς Πατησίων 37 και Στουρνάρη 57, Περίγραμμα όγκου, λοιπά στοιχεία. 

Ενδεικτικό μονογραφικό παράδειγμα: Πολυκατοικία στις οδούς Πατησίων 37 και Στουρνάρη 57, Τομή- Όψεις 

Ενδεικτικό μονογραφικό παράδειγμα: Πολυκατοικία στις οδούς Πατησίων 37 και Στουρνάρη 57, Κατόψεις

Ενδεικτικό μονογραφικό παράδειγμα: Πολυκατοικία στις οδούς Πατησίων 37 και Στουρνάρη 57, Γενικό αξονομετρικό 

Αντιπροσωπευτικό υλικό από τη διατριβή του έχει ενσωματωθεί στο βιβλίο του, δίνοντας έτσι ένα στίγμα των προθέσεών του. Αλλά συνάμα, αποδεικνύοντας την θαυμαστή πολλαπλότητα των προσεγγίσεών του. Γιατί ξαφνικά από τη μια στιγμή στην άλλη αποδεσμευόταν η πολυκατοικία από το στίγμα της κατώτερης μαζικής αρχιτεκτονικής, με όλα τα σχετικά απαξιωτικά σχόλια για τα μορφολογικά της τερτίπια, και αποκαλυπτόταν ο πραγματικός της χαρακτήρας, ενός απλού στην επινόησή του κελύφους, ικανού όμως να στεγάσει την τεράστια ποικιλία και μίξη λειτουργιών της σύγχρονης αστικής ζωής.

Ενδεικτικό μονογραφικό παράδειγμα: Πολυκατοικία στην οδό Κάνιγγος Αθήνα. Φωτό όψης- Γενικό αξονομετρικό 

Ο Woditsch δεν πτοήθηκε από τις εδώ, κρυφές ή φανερές, προκαταλήψεις κι ανέλαβε έναν κάπως ιεραποστολικό ρόλο, να διαλύσει τους διάχυτους μύθους, καλυμμένος πίσω από τους νεωτερικούς όρους της (αστικής) οικολογίας και αειφορίας. 

Richard Woditsch.

Θυμάμαι να τον έχω τότε συναντήσει και μου έκανε εντύπωση πόσο παθιασμένος υποστηρικτής ήταν αυτού του τόσο δυσφημισμένου πρότυπου κατοικίας, της πολυκατοικίας. Ακόμα η λέξη «πολυκατοικία» απευθυνόταν στο ελληνικό ακροατήριο, όμως σε λίγο, με τη βοήθεια κι άλλων μελετητών από το εξωτερικό, όπως από το πανεπιστήμιο ETH της Ζυρίχης, ο όρος θα απογειωνόταν και θ’ άρχιζε η διεθνής του καθιέρωση ως εναλλακτική «απάντηση» στα γνωστά αδιέξοδα της κατοικίας στη σύγχρονη πόλη.

Ενδεικτικό μονογραφικό παράδειγμα: Πολυκατοικία στην Λεωφ. Αλεξάνδρας 31. Αθήνα. Φωτό όψης- Γενικό αξονομετρικό 

Το βιβλίο που ο Woditsch θα επιμελούταν δέκα χρόνια μετά τη διατριβή του, με άφθονη φρέσκια εικονογράφηση κάθε είδους—πολεοδομικούς χάρτες, 12 μονογραφικά παραδείγματα, εξαίρετες τυπολογικές αναλύσεις και σημαντικά άρθρα επτά συγγραφέων[1]—φανερά αντανακλά αυτό τον τόσο νεανικό, καλειδοσκοπικό ενθουσιασμό. Θα άξιζε να κυκλοφορήσει σε ελληνική μετάφραση. 

Δημήτρης Φιλιππίδης 

25 09 2020 

________________________________

[1] Richard Woditsch, Mark Kammenbauer, Πάνου Δραγώνα, Θωμά Μαλούτα, Άλκηστης Ρόδη, Παναγιώτη Τουρνικιώτη και του Δημήτρη Φιλιππίδη

Το φωτογραφικό υλικό παραχωρήθηκε από τον συγγραφέα του βιβλίου και επιλέχτηκε από το βίντεο που αναρτήθηκε από το Ινστιτούτο Goethe, που μπορείτε να το παρακολουθήσετε μαγνητοσκοπημένο εδώ.

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση 

ΣΠΥΡΟΣ ΓΙΩΤΑΚΗΣ – ΧΡΗΣΤΟΣ ΔΙΔΩΝΗΣ 

Εικαστικές αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις 

με αναφορές σε αρχαιολογικούς χώρους 

Επέλεξα σήμερα δύο θέματα που σχετίζονται έμμεσα ή άμεσα με αρχαιολογικούς χώρους. Μια πολύ ενδιαφέρουσα διπλωματική εργασία για την Ελευσίνα, που εμπνέεται από τον αρχαιολογικό χώρο και τον περιβάλει, που πραγματοποίησε ο αρχιτέκτονας Σπύρος Γιωτάκης και μια γλυπτική επέμβαση του εικαστικού Χρήστου Διδώνη, μέσω ενός αναλληματικού τοίχου, που πραγματοποίησε στο κτήμα του, στο βουνό απέναντι από τον Πόρο, στην περιοχή Μπέλεσι, στην Πελοπόννησο, και την οποία μου αποκάλυψε ο Δημήτρης Διαμαντόπουλος που τον επισκέφτηκε. 

Την Ελευσίνα την γνώρισα καλύτερα από την εποχή που βρέθηκα εκεί με την Βάνα Ξένου για το στήσιμο της έκθεσης της, με τίτλο « Έλευσις Πέρασμα» στο εργοστάσιο «Κρόνος» το 2004. Έκτοτε εξακολουθεί να μου κινεί το ενδιαφέρον, ειδικά μάλιστα αυτή την περίοδο που προετοιμάζεται για Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπη. 

Παρόλο που έχουν πραγματοποιηθεί αμέτρητες μελέτες, διπλωματικές κλπ για την αναβάθμιση αυτού του τόπου, καθώς και σημαντικές εκδηλώσεις στα πλαίσια των Αισχυλείων, η Ελευσίνα παραμένει ακόμη καθηλωμένη, και δεν υλοποιήθηκε ποτέ καμία πρωτοβουλία τόσο από φορέα όσο και από ιδιώτες ιδιαίτερα από όλους όσους βίασαν τον τόπο και αποκόμισαν κέρδη. 

1.

Σπύρος Γιωτάκης: 

Ελευσίνα, 

διερεύνηση των ορίων αρχαιολογικού χώρου 

και σύγχρονης πόλης 

Πρόσφατα ένας «παράξενος και μοναχικός αρχιτέκτονας», ο Σπύρος Γιωτάκης, ασχολήθηκε με την Ελευσίνα στο Μεταπτυχιακό του, δίπλα στην Βάνα Ξένου και σε συνεργασία με τον Τηλέμαχο Ανδριανόπουλο και τον Παναγιώτη Τουρνικιώτη. Το πολύ ενδιαφέρον αποτέλεσμα, που συνοψίζεται σε ένα μικρό κομψό τόμο βρέθηκε πρόσφατα στα χέρια μου. 

Η διπλωματική του Σπύρου Γιωτάκη πραγματοποιήθηκε στο Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ - Σχεδιασμός Χώρος Πολιτισμός Κατεύθυνση Α2. Διερευνά τη φύση και το εύρος των ορίων στον αστικό χώρο. Έχει σαν αντικείμενο τα όρια του αρχαιολογικού χώρου στην Ελευσίνα που προέκυψαν μέσα από την εξάπλωση της πόλης που τον περιβάλει και συνυπάρχει με το αρχαίο λατομείο, με την βιομηχανική ζώνη και τις εγκαταστάσεις του Τιτάνα. Κατοικίες, εμπορικές χρήσεις και καταστήματα αναψυχής και εστίασης κατανέμονται σήμερα κατά μήκος των ορίων του αστικού ιστού. 

Η εργασία αυτή έχει ως αντικείμενο μέσω της έρευνας δια του σχεδιασμού, την επανεξέταση των πολλαπλών ορίων στην περιοχή αυτή και αποτελεί μια πολεοδομική πρόταση αστικού σχεδιασμού που προχωρεί σε μια μίξη ειδικής κτιριολογίας και πολεοδομικών πρακτικών. Μία πρόταση που κινείται στα όρια μιας ουτοπίας, απόλυτα αποδεκτή στο πλαίσιο μιας διπλωματικής, που δεν μπορεί όμως να θεωρηθεί και ανέφικτη. Εμπεριέχει ρεαλιστικές προσεγγίσεις και αποτελεί σε μεγάλο βαθμό μια ελπιδοφόρα προοπτική, μακρινή ίσως, για τα ελληνικά δεδομένα, όχι όμως εκτός των θεαματικών αστικών αναπλάσεων που πραγματοποιούνται τα τελευταία χρόνια διεθνώς. 

Μετά από μία ενδελεχή διερεύνηση και ανάλυση των δεδομένων για την περιοχή και με παράλληλους προβληματισμούς που κινούνται στα πεδία της φιλοσοφίας, τεκμηριώνεται μια πρόταση που επιδιώκει να φτιάξει την σχέση της πόλης, με το λατομείο, με τον Τιτάνα με το βιομηχανικό πεδίο, με το λόφο της Ακρόπολης, με το Τελεστήριο και τον αρχαιολογικό χώρο, όπως είναι σήμερα, και εν τέλει να κατεβάσει κινήσεις προς την θάλασσα προς το Ελαιουργείο. 

Αποκαθιστά τα υπάρχοντα κτίσματα που περιβάλλουν τον αρχαιολογικό χώρο με νέα, με ενδιαφέρουσες χαράξεις που παραπέμπουν σε χαράξεις ερειπίων προϊστορικών οικισμών και φιλοξενούν χρήσεις κατοικίας για τους κατοίκους που ήδη μένουν εκεί. Κτίρια με πιλοτή και με αυξημένη δόμηση, τριώροφα κατά μήκος του ορίου με τον αστικό ιστό και μονώροφα πλησιάζοντας προς τον αρχαιολογικό χώρο. 

Επανέρχονται επίσης οι εμπορικές χρήσεις και αναψυχής. Εντάσσονται ακόμη Δημοτική βιβλιοθήκη, κέντρο γειτονιάς με κοινόχρηστες εξυπηρετήσεις, μουσείο βιομηχανικής κληρονομιάς στο όριο με τον Τιτάνα, Δημοτικό Σχολείο και Γυμνάσιο. Μια μικρή πόλη μέσα στην πόλη. 

Καθορίζονται άξονες και η ιδέα του πορώδους και του ενδιάμεσου για όλες τις κλίμακες, όπου το κενό διατρέχει ελευθέρα με μια σχεδιασμένη πολυπλοκότητα όλη την σύνθεση. 

Λόγω του μικρού μεγέθους του τόμου παρουσίασης που ήρθε στα χέρια μου δεν ήταν δυνατή η παρουσίαση και του τεράστιου υλικού της ιστορικής έρευνας και ανάλυσης, που παρουσιάζεται σε αυτό σε μικρά μεγέθη. 

Σχέδια και σκίτσα αποτυπώνουν την όλη πορεία της διερεύνησης και των αναζητήσεων της πρότασης που τελικά παρουσιάζεται αξιοποιώντας την τεχνολογία και τις σχεδιαστικές μεθόδους ακουμπώντας παράλληλα και στις παλαιότερες συνθετικές τεχνικές όπως οι μακέτες. 

Εντυπωσιακή η φωτορεαλιστική μακέτα. Ένα ηλεκτρονικό πρόπλασμα που δίνει την εικόνα μιας φωτογραφημένης μακέτας εργασίας από μπάλσα, εικόνα οικεία στους παλαιότερους, άγνωστο βέβαια αν τελικά μπορεί να λειτουργήσει ουσιαστικά στην επεξεργασία της σύνθεσης. 

Αναμφίβολα η διπλωματική αυτή αποτελεί μια ακόμη ενδιαφέρουσα πρόταση του Σπύρου Γιωτάκη, που συνεχίζει να δίνει θετικά δείγματα της δουλειάς του. Ίσως αυτή την φορά άνοιξε πολύ το αντικείμενό του, διευρύνοντας το πεδίο επέμβασης και αφήνοντας ανοιχτά κάποια θέματα που χρειαζόντουσαν περισσότερη κτιριολογική επεξεργασία. 

2.

ΧΡΗΣΤΟΣ ΔΙΔΩΝΗΣ: 

Μια επιβεβαίωση του ταλέντου του και της αξίας της μαθητείας του στον Δημήτρη Πικιώνη 

Ο Δημήτρης Διαμαντόπουλος μου επεφύλαξε μια έκπληξη στέλνοντάς μου από τον Πόρο φωτογραφικό υλικό που κατέγραψε πρόσφατα και συζητώντας μαζί μου για μια πραγματικά «συγκινητική» γλυπτική επέμβαση, που πραγματοποίησε ο Χρήστος Διδώνης σε ένα κτήμα στο βουνό απέναντι από τον Πόρο, στην Πελοπόννησο. Σε ένα καταπληκτικό τοπίο, όπου ξεκίνησε να ζει σε ένα μικρό ταπεινό κτίσμα που έκτισε μόνος του με την σύντροφό του Βούλα Μποζινέκη-Διδώνη και σιγά σιγά φτιάχνουν και ένα σπίτι, όπου και η συγκεκριμένη λιθοδομή. 

Ο Χρήστος Διδώνης στα 84 του χρόνια πραγματοποιεί μόνος του με ένα bob cat και αιγυπτιακές μεθόδους, μια γλυπτική επέμβαση συνθέτοντας μεγάλιθους και διαφόρων μεγεθών και χρωμάτων λίθους, για την πραγματοποίηση ενός απλού αναλημματικού τοίχου, αποδεικνύοντας ταυτόχρονα το ταλέντο του και την αξία της μαθητείας του στον Δημήτρη Πικιώνη, καθώς και την φοβερή του θέληση. 

Ο Χρήστος Διδώνης, ως φοιτητής της Σχολής Καλών Τεχνών, συνεργάστηκε με τον Πικιώνη στα έργα της Ακρόπολης και συγκεκριμένα στην πραγματοποίηση ενός άλλου αναλημματικού τοίχου. Υπήρξε ένας πολλά υποσχόμενος γλύπτης, και μάλιστα, όπως μου ανέφερε ο Δημήτρης Διαμαντόπουλος, ο Πικιώνης και ο Ζογγολόπουλος του είχαν δώσει συστατικές επιστολές να πάει στο Παρίσι να συνεχίσει τις σπουδές του. Κάποια στιγμή εγκατέλειψε την γλυπτική μετά από μια μεγάλη κλοπή του εργαστηρίου του και ασχολήθηκε μόνο με αρχιτεκτονική τοπίου και δίδαξε και στην Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ ως Λέκτορας στον Τομέα ΙΙΙ Αρχιτεκτονικής Γλώσσας, Επικοινωνίας και Σχεδιασμού. 

Η επέμβαση αυτή έχει μια ξεχωριστή προσωπική γραφή που παραπέμπει σε αρχαϊκές λιθοδομές με ένα μνημειακό χαρακτήρα. 

Πρόκειται για ένα έργο ζωής εν εξελίξει…

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες για μεγέθυνση