triantafyllou giorgos architect

ΜΗΛΙΩΝΑΣ ΠΡΕΣΠΩΝ

Για την διάσωση ενός σπάνιου μικρού οικισμού από την τουριστική επέλαση

Όταν τον Μάρτιο του 2005 βρέθηκα περιπλανώμενος στις Πρέσπες, σταμάτησα σε έναν εγκαταλελειμμένο μικρό οικισμό τον Άγιο Γερμανό, όπου εντυπωσιάστηκα από τις σπάνιες εικόνες μιας ιδιάζουσας ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Εγκαταλελειμμένα διώροφα κυρίως σπίτια, φτιαγμένα με κύριο οικοδομικό υλικό τις πλίνθες από το χώμα της περιοχής, και ενίοτε με πέτρινη βάση. Κτίσματα με μια τυπολογία, που την χαρακτηρίζει η συμμετρία στις όψεις, τα εξέχοντα χαγιάτια ή σαχνισιά στο κέντρο με αέτωμα, και σε κάποιες περιπτώσεις η επικάλυψη της πλινθοδομής με περίτεχνα επιχρίσματα με κυμάτια και διακοσμητικά στοιχεία του νεοκλασικισμού, που μέσα στον χρόνο είχαν αποκολληθεί αποκαλύπτοντας την επίσης περίτεχνη πλινθοδομή, με τις ξυλοδεσιές.

Εικόνες από τον εγκαταλελειμμένο μικρό οικισμό Άγιο Γερμανό, 2005

Με πλήγωσε τότε η ερημία και η εγκατάλειψη αυτών των ταπεινών και περίτεχνων κτισμάτων, και ακόμη περισσότερο όταν πληροφορήθηκα ότι η ερημία αυτή οφείλεται στον εμφύλιο, καθώς η περιοχή ήταν χαρακτηρισμένη ως έδρα του ηττημένου Δημοκρατικού Στρατού. Μετά τις μάχες στο Γράμμο και το Βίτσι και το τέλος του πολέμου, οι κάτοικοί της την εγκατέλειψαν κάτω από τον φόβο των αντεκδικήσεων. Ενήλικες και παιδιά πέρασαν με τα πόδια τα σύνορα, μέχρι τα πράγματα να κοπάσουν, πιστεύοντας ότι σύντομα θα γυρίσουν στις περιουσίες τους. Κανείς δεν γύρισε. Το ελληνικό κράτος τους έκλεισε τα σύνορα και οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να καταφύγουν στις χώρες του τότε "παραπετάσματος": Γιουγκοσλαβία, Τσεχοσλοβακία, Πολωνία, Ουγγαρία, Σοβιετική Ένωση. Μετά το '49, η Πρέσπα ερήμωσε. Πολλά σπίτια σταδιακά κατέρρευσαν και άλλα γκρεμίστηκαν. Όσα διασώθηκαν από την φθορά χρησιμοποιήθηκαν ως κατοικίες και άλλα ως αποθήκες και στάβλοι.

Αρκετά χρόνια μετά, χάρηκα ιδιαίτερα όταν ένα ζευγάρι νέων ανθρώπων από την Αθήνα, η Αγγέλα Γεωργαντά αρχιτέκτων και ο Νίκος Γιαννάκης περιβαλλοντολόγος, γιος του αγαπητού συναδέλφου Βασίλη Γιαννάκη, αποφάσισαν το 2009 να εγκατασταθούν μόνιμα στο γειτονικό μικρό οικισμό Μηλιώνα, αποκαθιστώντας μια παλιά διώροφη κατοικία, με τις παραδοσιακές τεχνικές, δίνοντας νέα ζωή στο χωριό, έχοντας παρέα τα δύο τους άλογα, και συμβάλλοντας ενεργά σε θέματα που αφορούν την περιοχή. Στην πορεία μάλιστα, παρακολουθώντας την καθημερινότητά τους, ζήλεψα γι αυτό τους το εγχείρημα, σε ένα μοναδικό τοπίο και με μια υψηλή ποιότητα ζωής.

Νίκος Γιαννάκης

Ο Νίκος Γιαννάκης είναι βιολόγος και περιβαλλοντολόγος, απόφοιτος του Πανεπιστημίου Αθηνών, με μεταπτυχιακές σπουδές στην αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής ρύπανσης και διδακτορικό στην εδαφοβιολογία από το Πανεπιστήμιο του Λιντς. Διαθέτει πολυετή εμπειρία στη διαχείριση προστατευόμενων περιοχών καθώς και στις περιβαλλοντικές και χωροταξικές μελέτες. Ζει στις Πρέσπες από το 2009, διετέλεσε πρόεδρος του Φορέα Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Πρεσπών την περίοδο 2011–2018. Είναι υπεύθυνος για την εκπόνηση Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών στις περιοχές Natura 2000 της Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας, με επίκεντρο την προστασία της βιοποικιλότητας, ενώ συμμετέχει σε τοπικές πρωτοβουλίες ενάντια στη μετατροπή φυσικών εκτάσεων σε βιομηχανικές ζώνες για μεγάλα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Η Αγγέλα Γεωργαντά βραβεύεται το 2016 από τον Πρόεδρος της Europa Nostra

τον διάσημο Placido Domingo, για το έργο της "Αποκατάστασης και Ανάδειξης του Νερόμυλου του Αγ. Γερμανού Πρεσπών"

Η Αγγέλα Γεωργαντά είναι αρχιτέκτων μηχανικός που ζει και εργάζεται στις Πρέσπες, με αντικείμενο την αποκατάσταση παραδοσιακών κτισμάτων και την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Έχει ασχοληθεί με τις παραδοσιακές τεχνικές φυσικής δόμησης, ιδιαίτερα με την κατασκευή και τη χρήση ωμόπλινθων. Στα έργα της περιλαμβάνεται η αποκατάσταση και ανάδειξη του νερόμυλου του Αγίου Γερμανού Πρεσπών, ένα μισοκατεστραμμένο ασήμαντο κτίσμα, που σήμερα έχει αποκτήσει σημαντική επισκεψιμότητα, και το 2016 απέσπασε το Βραβείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Πολιτιστική Κληρονομιά / Europa Nostra και συγκαταλέχθηκε στους επτά νικητές Grand Prix. Έχει επίσης εκπονήσει τη μελέτη αποκατάστασης του παλαιού νερόμυλου της Ξάνθης, σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.

Δείτε στο τέλος της ανάρτησης συνέχεια το σχετικό βίντεο για το σημαντικό αυτό προβιομηχανικό μνημείο, τον Νερόμυλο Αγίου Γερμανού, μια παραγωγή της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών:

Ακολουθεί η αποκατάσταση της κύριας διώροφης κατοικίας της Αγγέλας Γεωργαντά και του Νίκου Γιαννάκη, με λιθόκτιστο ισόγειο και πλινθόκτιστο όροφο.

Αποκατάσταση κτισμάτων μιας παλιάς πατριάς, που περιλάμβανε 2 κατοικίες και 7 βοηθητικά κτίσματα.

Με το ίδιο πάθος που αντιμετωπίστηκε ο Νερόμυλος του Αγίου Γερμανού, και η αποκατάσταση της κατοικίας τους, ο Νίκος και η Αγγέλα ευαισθητοποιημένοι με θέματα περιβάλλοντος αλλά και της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, νοιάζονται και κινητοποιούνται για τον τόπο τους, τη νέα τους πατρίδα. Τον μικρό αυτό οικισμό του Μηλιώνα προ του 1923, στις παρυφές του όρους Βαρνούντα, που διατηρεί μέχρι σήμερα αναλλοίωτο σε μεγάλο βαθμό τον μορφολογικό του χαρακτήρα και συγκροτεί ένα σπάνιο και συνεκτικό οικιστικό σύνολο, αντιπροσωπευτικό της τοπικής Πρεσπιώτικης δόμησης των αρχών του 20ου αιώνα και της ιστορικής μνήμης του τόπου. Παρά τη σημερινή ερειπιώδη κατάσταση πολλών κτισμάτων, το σύνολο εξακολουθεί να αποτυπώνει με σαφήνεια τον αρχικό του χαρακτήρα.

Αεροφωτογραφία του οικισμού

Σήμερα όμως, ο Μηλιώνας βρίσκεται κι αυτός αντιμέτωπος με την αλόγιστη τουριστική ανάπτυξη, που δεν χωράει στα παραδοσιακά κτίσματα, και απαιτεί την κατεδάφισή τους, αφαιρώντας κομμάτια από την ιστορική μνήμη του τόπου.

Το υπό κατεδάφιση χαρακτηριστικό δείγμα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του 1919

Μία νέα τουριστική μονάδα τεσσάρων αστέρων και σαράντα δύο κλινών με υπόγειο και πισίνα, προετοιμάζεται να ενταχθεί στον οικισμό, κατεδαφίζοντας ένα χαρακτηριστικό δείγμα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του 1919 και της ιστορικής φυσιογνωμίας της προστατευόμενης περιοχής του Εθνικού Πάρκου Πρεσπών.

Η νέα τουριστική μονάδα 42 κλινών του αρχιτεκτονικού γραφείου KIPSELI ARCHITECTS, που υπογράφει η αρχιτέκτων Κίρκη Ιουλία Μαριολοπούλου

Μια πρωτοβουλία που εγείρει θέματα, με δεδομένο ότι λόγω του μικρού μεγέθους του οικισμού, η κατεδάφιση ακόμη και λίγων κτισμάτων για την ανέγερση μεγάλου μεγέθους και εκτός κλίμακας τουριστικών εγκαταστάσεων, θα αλλοιώσει ανεπανόρθωτα τον χαρακτήρα του, καθιστώντας αδύνατη τη μελλοντική κήρυξή του ως παραδοσιακού.

Σήμερα στην Πρέσπα υπάρχουν μόνο δύο κηρυγμένοι παραδοσιακοί οικισμοί, ο παραλίμνιος οικισμός Ψαράδες και ο ορεινός Άγιος Γερμανός. Σχετικά με τον Μηλιώνα, όπου τα πλινθόκτιστα κτίσματα έχουν τη δυνατότητα με παραδοσιακές τεχνικές να αποκατασταθούν και να αξιοποιηθούν, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΗΡΥΞΗ ΤΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΩΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΥ:

Το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής Π.Ε. Φλώρινας, αντιμετωπίζοντας το θέμα : "Κατεδάφιση ερειπίων προϋφισταμένων του έτους 1955" για την "Ανέγερση ξενοδοχείου τεσσάρων αστέρων και σαράντα δύο κλινών με υπόγειο, πισίνα και περίφραξη" σημειώνει επίσης:

Η κατεδάφισή του θα αλλοιώσει την μορφολογία του οικισμού, ενώ η αντικατάστασή του με κατασκευή πλήρως ασύνδετη και ξένη προς τα παραδοσιακά χαρακτηριστικά του - σε συνδυασμό με την κεντροβαρική του θέση - θα ακυρώσει τη δυνατότητα κήρυξής του ως παραδοσιακού.

Η ανάγκη εξασφάλισης της μελλοντικής κήρυξης του οικισμού ως παραδοσιακού, σε συνδυασμό με το υλικό τεκμηρίωσης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της συγκεκριμένης αγροικίας και την κεντροβαρική της θέση, αποτελούν επαρκείς λόγους για την πρόταση χαρακτηρισμού της ως διατηρητέας από το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής.

Στο ΣΧΟΟΑΠ (Σχέδιο Χωρικής και Οικιστικής Οργάνωσης Ανοικτής Πόλης.)του Δ. Πρεσπών (Φάση Β1) και συγκεκριμένα, στο Κεφάλαιο "Ρόλοι των οικισμών στον αναπτυξιακό σχεδιασμό" σημειώνεται:

"Ο εγκαταλειμμένος οικισμός Μηλεώνας διατηρεί αναλλοίωτα τα στοιχεία της παραδοσιακής τοπικής αρχιτεκτονικής. Πολλά κτίσματα είναι σε κακή κατάσταση ή ερείπια, αλλά υπάρχουν ακόμα αρκετά σε μέτρια-καλή κατάσταση. Προτείνεται από την παρούσα μελέτη για άμεση κήρυξη ως παραδοσιακός και κήρυξη ως διατηρητέων των περισσότερων κτισμάτων του."

Ψηφίσματα υποστήριξης και εκδηλώσεις ενδιαφέροντος έχουν επίσης διατυπωθεί από την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, την MONUMENTA, την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Φλώρινας , κ.α.

ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Μια τέτοια πρωτοβουλία για την κήρυξη του οικισμού ως παραδοσιακού και ως διατηρητέων των κτισμάτων του, θέτει κάποια ερωτήματα για την βιωσιμότητα μιας τέτοιας επιλογής, με στόχο την αποφυγή της επέλασης «του καινούργιου», που δυστυχώς νομοτελειακά επιβεβαιώνεται σε όλη την επικράτεια εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων. Στο βαθμό μάλιστα, που από πρώτη ματιά δεν διαπιστώνεται μια δυναμική μιας ευρύτερης αξιοποίησης των παλαιών εγκαταλελειμμένων κτισμάτων από παλιούς ιδιοκτητες ή νέους εποικιστές. Παράλληλα, υπάρχουν και τα θέματα ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων των επενδυτών-ιδιοκτητών, που στην περίπτωσή μας έχουν προχωρήσει σε αρχιτεκτονικές προτάσεις καθόλα νόμιμες. Προτάσεις βέβαια που ενώ αναζητούν επί μέρους μορφολογικές επιρροές από την περιοχή, τις εφαρμόζουν αδέξια, αγνοώντας την επικρατούσα ελεύθερη διάταξη των αυτόνομων κτισμάτων στον οικισμό, και μεγιστοποιώντας την εκμετάλλευση προτείνουν πολυσύνθετα και πολύπλοκα κτιριακά συμπλέγματα που ανατρέπουν την χαρακτηριστική συνολική εικόνα ενός αραιοδομημένου οικισμού, με ανεξάρτητα ελεύθερα κτίσματα.

Η διατήρηση και υπεράσπιση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και της αρχιτεκτονικής μας ταυτότητας, απαιτεί έντονες προσπάθειες, ίσως και κάποιες θυσίες και ενίοτε και οικονομικές παραχωρήσεις, απολαμβάνοντας τελικά ως πολύτιμο αντίκρισμα αυτήν την σπάνια υπεραξία, που τελικά προκύπτει και εισπράττουμε όλοι εμείς, από όλους εκείνους που όπως και στην περιοχή των Πρεσπών, με την συμβολή και τις κατασκευαστικές κατευθύνσεις της Αγγέλας Γεωργαντά, σπεύδουν τα τελευταία χρόνια να αποκαταστήσουν και να βιώσουν τις εγκαταλελειμμένες κατοικίες.

Αποκαταστάσεις που ακολουθούν τις ίδιες τεχνικές δόμησης, με βασικό υλικό τους πλίνθους, που εξασφαλίζουν ελευθερία δόμησης, ευκολία αλλαγών, στατική επάρκεια ως προς τους σεισμούς, εξαιρετική θερμομόνωση και πάνω από όλα αυτή την ζεστασιά και την γοητεία του παλιού, που ανατροφοδοτεί μνήμες και παραπέμπει σε εποχές μιας άλλης ποιότητας ζωής, που φαίνεται σήμερα να είναι το ζητούμενο.