ΠΛΑΤΕΙΑ ΗΡΩΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ ΣΤΑ ΤΡΙΚΑΛΑ

Εγκαινιάστηκε το πρώτο μέρος μιας ευρύτερης αστικής ανάπλασης που παρουσιάζεται με τις θεωρητικές και ιστορικές αναζητήσεις που καθόρισαν την αρχιτεκτονική λύση

Άποψη της πλατείας, Ψηφιακή επεξεργασία

Με τραγούδια του Τσιτσάνη τραγουδημένα από τη γνωστή χορωδία των Τρικάλων, ομιλίες, πυροτεχνήματα και ένα τρελό γλέντι με άφθονο κρασί, εγκαινιάστηκε την Τετάρτη 27/09/2026 η νέα κεντρική πλατεία των Τρικάλων, αποτέλεσμα αρχιτεκτονικού διαγωνισμού που το πρώτο βραβείο κατέκτησαν εδώ και χρόνια από το 2013, οι αρχιτέκτονες Κ. Αποστολίδης, Α. Καραχάλιος, Σ. Καραχάλιος, Λ. Μπελεμέζη, και Κ. Χελιδώνη και η φυτοτέχνης Εύα Παπαδημητρίου, σε συνεργασία με τον Ομότιμο Καθηγητή στην Σχολή Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ, Κώστα Μωραΐτη.

Ψηφιδωτό του Μιχάλη Κουφογιάννη και Γιώργου Κουρμέτζα που απεικονίζει τον μεγάλο λαϊκό συνθέτη κοσμεί το Μουσείο Τσιτσάνη, στα Τρίκαλα. Πηγή LIFO 26 12 2019

Αυτή η συνύπαρξη της τεχνικά άρτιας για την εποχή της, μουσικής του Τσιτσάνη που χαρακτηρίζεται από έναν μοναδικό συνδυασμό καινοτομίας, μελωδικότητας και βαθιάς λαϊκής έκφρασης, και μια χαρακτηριστική απλότητα, με τις καθαρές αρχιτεκτονικές χειρονομίες της βραβευμένης πρότασης στο πλαίσιο ενός ελληνικού μοντερνισμού, είναι που μου κίνησε περισσότερο το ενδιαφέρον. Και αναφέρομαι στην ευαίσθητη ένταξη στο αστικό τοπίο, με μορφολογικές επιλογές που συνομιλούν με την υπάρχουσα και προτεινόμενη πυκνή φύτευση, και στην απουσία επιλογών γραφικότητας, αλλά και στην επιδίωξη αναφορών στην συναρπαστική ιστορία του τόπου, με την ένταξη γλυπτών και με την καινοτόμο προτεινόμενη ηλεκτρονική περιήγηση μέσω μεταλλικών πινακίδων με τα QRCode.

Αυτό όμως που μου κίνησε περισσότερο το ενδιαφέρον, όταν παρέλαβα από τον Κώστα Μωραΐτη το υλικό προς δημοσίευση, κείμενα και φωτογραφικό υλικό, είναι ότι εμπεριείχε και κάτι που συνήθως λείπει από τις τρέχουσες δημοσιεύσεις στα περιοδικά και στο διαδίκτυο, έργων αρχιτεκτονικής που προβάλλονται με τις γνωστές τυποποιημένες περιγραφές υλικών και διάταξης των χώρων. Χαίρομαι όταν υπάρχει  η τόλμη να αποκαλύπτουν οι μελετητές όλες τις ιστορικές και θεωρητικές αναζητήσεις και τις νοητικές διαδικασίες και συσχετισμούς, που καθορίζουν την αρχιτεκτονική λύση, ιδιαίτερα μάλιστα σε πολυσύνθετα θέματα αρχιτεκτονικών διαγωνισμών. Χαρακτηριστικό της παρουσίασης που ακολουθεί είναι η διατύπωση, μετά την περιγραφή της αρχιτεκτονικής και πολεοδομικής πρότασης, ακριβώς αυτού του σκεπτικού που σχετίζεται με τους τους προβληματισμούς της ομάδας μελέτης, αλλά και για τις επιρροές από την ιστορία και τα ειδικά χαρακτηριστικά της πόλης των Τρικάλων και της Θεσσαλίας, που καθόρισαν το τελικό αποτέλεσμα.

Αρχιτεκτονική και πολεοδομική προσέγγιση της πλατείας Ηρώων Πολυτεχνείου στα Τρίκαλα, πρώτου μέρους από μια ευρύτερη αστική ανάπλαση

Του Κωστα Μωραΐτη

Φωτορεαλιστική απεικόνιση της πλατείας Ηρώων Πολυτεχνείου

Ο σχεδιασμός και η διαμόρφωση της πλατείας ακολούθησαν τη βράβευση στον αντίστοιχο πανελλήνιο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό του 2019. Αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, με αντικείμενο τον σχεδιασμό δύο κεντρικών πλατειών της πόλης των Τρικάλων. Της ορθογωνικής Πλατείας Ηρώων Πολυτεχνείου και της γειτονικής της τριγωνικής Πλατείας Εθνικής Αντίστασης, σε άμεση επαφή αυτής της δεύτερης με τον ποταμό της πόλης, τον Ληθαίο.

Οι δύο πλατείες παρά τον ποταμό Ληθαίο

Οι δυο πλατείες έγινε προσπάθεια, στην πρόταση που παρουσιάζεται, να αποτελέσουν ενιαίο σύστημα χωρικής οργάνωσης, διατηρώντας εντούτοις, μερικά διαφοροποιημένη ταυτότητα. Αποφασίστηκε, επιπλέον, να συσχετιστούν συνθετικά με μία τρίτη πλατεία της πόλης, την κυκλική πλατεία Ρήγα Φεραίου, μέσω της υλοποίησης μίας συνεχούς πορείας-διαδρομής με διαφοροποιημένη ενιαία δαπεδόστρωση.

Γενική κάτοψη πλατείας Ηρώων Πολυτεχνείου

Το πρόπλασμα που αναδεικνύει την έντονη σχέση της νέας ανάπλασης με την φύτευση

Έτσι η Πλατεία Ηρώων Πολυτεχνείου, σχεδιάζεται με ευρύτερο ανοιχτό δημόσιο χώρο που αντιστοιχεί σε ένα κεντρικό πλάτωμα, ορισμένο με σαφήνεια όχι μόνο λόγο του ορθογώνιου σχήματός του, αλλά και λόγω της υπερύψωσης του τμήματος που αντιστοιχεί στη βορειοδυτική της γωνία. Το τριγωνικό πρανές που δημιουργείται έτσι προσφέρει τη δυνατότητα συγκέντρωσης κοινού που θα μπορούσε να παρακολουθήσει τις πιθανές μελλοντικές εκδηλώσεις στην κεντρική περιοχή της πλατείας.

Φωτορεαλιστική απεικόνιση της πλατείας Ηρώων Πολυτεχνείου

Το τριγωνικό πρανές στη βορειοδυτική της γωνία

Στην τρίτη ανατολική πλευρά, μια γραμμική δεξαμενή νερού προσφέρει σαφέστατο όριο και ευχάριστο δροσισμό κατά τους θερινούς μήνες, ενώ υποστηρίζει, επιπλέον, τον αδριάντα του γεννημένου στα Τρίκαλα στρατηγού Στέφανου Σαράφη.

Η γραμμική δεξαμενή νερού προσφέρει σαφέστατο όριο και ευχάριστο δροσισμό.

Ο αδριάντας του γεννημένου στα Τρίκαλα στρατηγού Στέφανου Σαράφη.

Τέλος η τέταρτη, νότια πλευρά, υποδέχεται μια σειρά μνημείων, τον ‘Χώρο των Αγαλμάτων’, του Παπαθύμιου Βλαχάβα, του Νικόλαου Στουρνάρα και του Γεωργίου Καραϊσκάκη.

Ο ‘Χώρος των Αγαλμάτων’, του Παπαθύμιου Βλαχάβα, του Νικόλαου Στουρνάρα και του Γεωργίου Καραϊσκάκη.  Σε πρώτο πλάνο ο Κώστας Μωραΐτης.

Στην περιφέρεια του προηγούμενου κεντρικού χώρου περιελίσσεται, με διαφοροποιημένη δαπεδόστρωση, η ‘Διαδρομή Ανάγνωσης της Ιστορίας’, με πλάτος μεταβαλλόμενο. η οποία συναντά τα αρχαιολογικά ευρήματα της οθωμανικής περιόδου που βρέθηκαν κατά τη διάρκεια της κατασκευής και εντάχθηκαν στην τελική διαμόρφωση.

Τα αρχαιολογικά ευρήματα της οθωμανικής περιόδου που βρέθηκαν κατά τη διάρκεια της κατασκευής

Σημαντική για τη σύνθεση υπήρξε βέβαια η συμμετοχή της φύτευσης, από υψίκορμα δένδρα όπως και από γραμμικά κηπάρια φύτευσης, σε αντιστοιχία με τους ‘Κήπους των Ιαμάτων’ από αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά που έχουν προταθεί για τη συζυγή τριγωνική πλατεία Εθνικής Αντίστασης.

Απόψεις της φύτευσης με υπάρχοντα υψίκορμα δένδρα

Γραμμικά κηπάρια φύτευσης

Στην πρόταση που παρουσιάστηκε στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, περιλαμβάνεται η αναφοράς σε ‘καινοτομική’ τεχνολογία, η πρόταση μεταλλικών πινακίδων που θα μπορούσαν να παραπέμπουν σε ψηφιακή, διδακτική ξενάγηση, στη διαρκή επαφή με το ιστορικό βάθος της περιοχής των Τρικάλων και της Θεσσαλίας. Πρόκειται επομένως για μια καινοτομική προσπάθεια πολιτισμικής και πολιτικής επιστροφής. Αλλά ουσιαστικά πολιτισμική και πολιτική είναι και η εμμονή της πρότασης στην ‘ιαματική’ συνεισφορά της φύσης και στην ‘ιαματική’ συνεισφορά της κοινωνικής επαφής και συμμετοχής.

Ακολουθεί ένα ακόμη ενδιαφέρον κείμενο του Κώστα Μωραΐτη που αναδεικνύει τον τρόπο που συσχετίζονται τα εν εξελίξει ιστορικά δεδομένα με την πρόταση του διαγωνισμού και την αρχιτεκτονική και πολεοδομική προσέγγιση. Ένα κείμενο και αναδεικνύει πέρα από τη αγροτική ταυτότητα της Θεσσαλίας και ειδικά των Τρικάλων, την εμβληματική φυσιογνωμία του Ασκληπιού αρχετυπικού ήρωα-θεραπευτή από την αρχαία Τρίκκη, διατρέχοντας από τη βυζαντινή περίοδο, την ένταξη της Θεσσαλίας στο Ελληνικό κράτος, τις αγροτικές κινητοποιήσεις των αρχών του 20ού αιώνα, τους μαύρους χρόνους της Κατοχής και την εκρηκτική εποχή του Εμφύλιου. Για να καταλήξει μέχρι στις μέρες μας που τα Τρίκαλα θεωρούνται ως ο Δήμος των σημαντικών φιλοδοξιών και υψηλότατων, για τα Ελληνικά δεδομένα, απαιτήσεων καινοτομίας. Σημαντική βέβαια υπήρξε και η συμβολή του δημάρχου Δημήτρη Παπαστεργίου (2014-2023), σήμερα Υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης.

Κατασκευαστικό σχέδιο των info points

Η καινοτομία μέσω της ανάπτυξης της ιστορικής συνείδησης βρίσκεται τελικά στον πυρήνα αυτής της πρότασης, μέσω του σχεδιασμού της ‘Διαδρομής Ανάγνωσης της Ιστορίας’, που συγκροτείται από μια σειρά από σημεία πληροφόρησης – info points, αφιερωμένα στην υβριδική παρουσίαση της ιστορίας της πόλης, που αν και προς το παρόν δεν έχουν υλοποιηθεί, ελπίζουμε να πραγματοποιηθούν στο μέλλον μαζί με την ολοκλήρωση του συνόλου της βραβευμένης μελέτης.

Το πολιτισμικό, μυθικό και ιστορικό βάθος της Θεσσαλίας γενικά και της πόλης των Τρικάλων ειδικότερα

Του Κώστα Μωραϊτη

Αν η Θεσσαλία είναι γνωστή ως απώτερη καταγωγική περιοχή προέλευσης του Ελληνικού γένους, αν οποιοσδήποτε χρησιμοποιεί την Ελληνική γλώσσα δικαιούται να αισθάνεται εν μέρει Θεσσαλός, ανάγοντας την αναφορά του στον Δευκαλίωνα και την Πύρρα, τότε...

...στην πόλη των Τρικάλων ειδικότερα μπορούμε να αποδώσουμε μια ιδιαίτερη, μοναδική προσφορά προς τον παγκόσμιο πολιτισμό, συσχετισμένη με τις απαρχές των ιστορικών χρόνων και πριν από αυτούς με τους Ελληνικούς μύθους.

Ανάγλυφο του Ασκληπιού και της Υγείας, περ. 4ος αιώνας π.Χ. 

Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά.

Αν η ιστορία και οι μύθοι που αναφέρονται στη Θεσσαλική γη παραπέμπουν άμεσα στην αγροτική της ταυτότητα, τότε τα Τρίκαλα μπορούν να συσχετιστούν με την πολιτισμικά μοναδική ανάδυση της ιατρικής και με την εμβληματική φυσιογνωμία του Ασκληπιού, αρχετυπικού ήρωα-θεραπευτή από την αρχαία Τρίκκη. «Έτερος δι’ εστί Ληθαίος ποταμός ο περί Τρίκκην εφ’ ώ ο Ασκληπιός γεννηθήναι λέγεται», μας θυμίζει ο Στράβων (XIV 647) παραπέμποντας σε χρόνους απώτερους, στον 13ο αιώνα π.Χ. αφού οι δυο γιοί του Ασκληπιού, ο Ποδαλείριος  και Μαχάων, μετέχουν στον Τρωικό πόλεμο ως στρατιωτικοί ηγέτες και γιατροί ταυτόχρονα. Αν λοιπόν η παρέμβαση στις δυο πλατείες του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού, παραπέμπει σίγουρα στην αντίληψη του φυσικού τοπίου, των φυσικών στοιχείων του, στην παρουσία του ποταμού, του εδάφους, της φύτευσης, τότε εξίσου σίγουρα το πλούσιο παρελθόν του θεσσαλικού πολιτισμού υποχρεώνει σε μια παράλληλη αναφορά στο μυθικό και ιστορικό βάθος. Αναφορά συσχετισμένη πιθανότατα με τα φυσικά στοιχεία του τοπίου, με τον Ληθαίο για παράδειγμα, που η παρουσία του σταθερή παραμένει στην παραπομπή του Στράβωνα όπως και στη σημερινή πόλη.

Η ζωοποιός σημασία της φύσης στις μυθικές αναφορές για τον Ασκληπιό

Η μορφή του Ασκληπιού, ισχυρίζονται οι αναλυτές των μυθικών και ιστορικών αναφορών, παραπέμπει με έμφαση στην ιαματική δύναμης της φύσης, στην καθαρότητα του αέρα και στη θερμότητα του ήλιου, στην παρουσία της βλάστησης, στις δροσερές πηγές, σε περιβάλλον δηλαδή αντίστοιχο με αυτό των τόπων λατρείας του και βέβαια στην ιαματική χρήση των θεραπευτικών φυτών, των ‘ιαμάτων’. Στην Τρίκκη, σημειώνει ξανά ο Στράβων, είχε ιδρυθεί «το αρχαιότατο και επιφανέστατο Ασκληπιείο» της αρχαίας Ελλάδας, συσχετισμένο πιθανότατα με την πραγματική ύπαρξη του αρχαίου γιατρού που λόγω της μεγάλης προσφοράς του, θεοποιήθηκε και πέρασε στον μύθο και την ιστορία.

Το αρχαιότατο και επιφανέστατο Ασκληπιείο της αρχαίας Ελλάδας, κατ ατον Στράβωνα στα Τρίκαλα Φωτ.: ΑΠΕ / LIFO Newsroom 3.5.2023

Η ιστορική ακολουθία της πόλης των Τρικάλων σε περιόδους νεότερες

Η κεντρική θέση των Τρικάλων στον θεσσαλικό κάμπο, η συσχέτισή της με τη βασική αγροτική εστία του Ελληνικού χώρου, εξηγεί τον λόγο για τον οποίο η πόλη διαφύλαξε την κεντρική σημασία της στην πορεία των εποχών, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας. Διατρέχει θριαμβικά τη βυζαντινή περίοδο, διατηρεί το κύρος της κατά την οθωμανική κυριαρχία και παραμένει εξίσου σημαντική πολιτισμικά και πολιτικά, μετά τ, σε καιρούς νεότερους, σε εμάς πλησιέστερους.

Φιλοξενεί τον λαϊκό πολιτισμό και το ρεμπέτικο, τις αγροτικές κινητοποιήσεις των αρχών του 20ού αιώνα, τον πρώτο γεωργικό συνεταιρισμό της Ελλάδας. Ζει τους μαύρους χρόνους της Κατοχής και την εκρηκτική εποχή του Εμφύλιου. Αναδύεται στις μέρες ως Δήμος σημαντικών φιλοδοξιών και υψηλότατων, για τα Ελληνικά δεδομένα, απαιτήσεων καινοτομίας.

Τι είναι εντέλει η ‘καινοτομία’;

Ως ‘καινοτομία’ περιγράφεται συνήθως μια νέα, πρωτοποριακή επινόηση για την υλοποίηση κάποιου αντικειμένου ή μια νέα διαδικασία υλοποίησης, καθώς επίσης και η εφαρμογή νέων εφευρέσεων ή ανακαλύψεων για την πραγματοποίηση κάποιου αποτελέσματος σε πλαίσιο οικονομικό, επιχειρηματικό και εμπορικό. Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό πως, στο Εγχειρίδιο Frascati (2015), ΟΟΣΑ  περιγράφει την καινοτομία ως «μετατροπή μιας ιδέας σε εμπορεύσιμο προϊόν ή υπηρεσία, λειτουργική μέθοδο παραγωγής ή διανομής - νέα ή βελτιωμένη» η οποία διαχέεται με επιτυχία στην αγορά και συντελεί σε θετικά οικονομικά αποτελέσματα.

Αλλά η νοητική διεργασία η οποία στηρίζει την πρωτοποριακή επινόηση, είναι πρώτιστα, πριν την «πώληση» της, πολιτιστικό αγαθό. Βελτιώνει τη συγκρότηση της σκέψης σε επίπεδο ατομικό, όπως και αθροιστικά σε επίπεδο συλλογικό. Μετέχει στην ανάπτυξη της κοινωνικής συνείδησης, στην αγωγή ευφυέστερων πολιτών. Αλλοίμονο αν η ευφυία και η κοινωνική συνείδηση αποτελούσαν μόνο εμπορεύσιμα είδη. Αλλοίμονο αν η οικονομική μεγέθυνση ταυτιζόταν με τη συνολική ανάπτυξη της κοινωνίας, συγκαλύπτοντας την πολιτιστική και πολιτική της ανάπτυξη. Με την έννοια αυτή η ανάπτυξη ιστορικής συνείδησης μπορεί να προσφέρει «καινοτομική» συνεισφορά, εξασφαλίζοντας τους όρους για τη νέα, πρωτοποριακή αλλαγή των συνθηκών ζωής μας. Ο Δήμος Τρικκαίων θα είναι καινοτομικός όχι μόνο αν εφαρμόσει νέες τεχνικές, αλλά αν επιπλέον επιμείνει να διδάξει στους δημότες του τούτο το εξόχως πρωτοποριακό. Πως μια Ελληνική πόλη μπορεί να διεκδικεί πολιτιστικό κύρος με εμβέλεια παγκόσμια.

 Το φωτογραφικό υλικό παραχωρήθηκε από τον Κώστα Μωραΐτη και την ομάδα μελέτης

Κάντε ΚΛΙΚ στις εικόνες  για μεγέθυνση